AZG Daily #38, 13-10-2017

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ

Armenian Genocide

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹԻ ՆՈՐ ՀԵՌԱԽՈՍԱՀԱՄԱՐՆԵՐՆ ԵՆ

ԱԶԴԱԳԻՐ

 RSS | WAP | FACEBOOK | PDF | PDF-Culture    
ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ
ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ | ԾԱՂՐԱՆԿԱՐՆԵՐ
ՀԱՅԵՐԵՆԸ ԱՓԻ ՄԵՋ` ԶՐՈՒՅՑ 64. ԼԻՆԵՆՔ ԱՌԱՔԻՆԻ, ՊԱՐԿԵՇՏ, ԱԶՆԻՎ ԵՎ ԲԱՐԻ
ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵՔ «ԱԶԳ»ԻՆ
ԼՈՒՅՍ Է ՏԵՍԵԼ "ԱԶԳ-ՄՇԱԿՈՒՅԹ" ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՄԱՐԸ


Տեղադրվել է` 2009-01-12 11:05:38 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 9905, Տպվել է` 595, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 226

ԽԱՉԱԳՈՂ 1

ՊԱՐՈՒՅՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Ինքնաթիռն իջավ Նովոսիբիրսկում վերջնականապես հաստատելով, որ իրոք խոպանի ճամփին եմ, գնացի կայարան, որտեղ ինձ էր սպասելու բրիգադը: Նրանք նախորդ օրն էին թռել Մոսկվայով: Օդանավակայան-կայարան ուղերթի ավտոբուսը կարծես Երեւանի ինքնաթիռի շարունակությունը լիներ: Պայմանավորվել էինք հանդիպել մեծ դահլիճում, այնտեղ էլ գտա նրանց: Միայն Սաքոյին էի ճանաչում: Նստել էր ձեռքերը փորին, տխուր կամ հոգնած, մոտը կողքի եւ հետ ընկած քնել էին ամենամոտ ապագայի ընկերներս:

- Եկա՞ր,- հարցրեց նա բարեւի փոխարեն:

Պարզ էՙ ինչ էի պատասխանելու, ապա նստեցի ճամպրուկիս վրա, նրանց դիմաց ու հերթով զննում էի յուրաքանչյուրին:

Մեկը, ամենամեծը, խիտ, սպիտակ մազերով, աչքերը բացեց:

- Արա՞մն է,- շտկվեց նա ու պարզեց ձեռքը,- բարեւ, Արամ ջան:

Վերջին օրերի ու հատկապես յոթժամյա թռիչքի մտածմունքներից հետո այս ջերմությունը տեղին էր:

- Ես Հրանտն եմ,- ներկայացավ նա,- ի՞նչ կար Երեւանում:

- Ոչինչ,- ժպտացի մտածելով, որ տարբերությունը մի օր էր ընդամենը:

- Անձրեւ, բան, չկա՞ր,- ծիծաղեց Հրանտն ու արթնացրեց ընկերներին,- ելեք, արա, սոված մեռանք:

Գրեթե միանգամից շարժվեցին բոլորը, Հրանտի ձայնը ցածր չէր, եւ արմունկներով բզեց կողքիններին: Սաքոն ծանոթացրեց:

Ռազմիկըՙ նիհար ու ջղուտ, Վարդանըՙ հաստ, հորանջեց ու ինձ նայեց բերանով, Դավիթըՙ արտակարգ խոշորակազմ, աչքերն էր տրորում, Գրիգորըՙ կարճահասակ, նվազ եւ կարծես խեղճ, Շուլանՙ մեր կողմերից էր, Լենինականի կողքի գյուղերից, ինչպես ասում են: Նրանց գյուղի մարդիկ կռվարարի անուն էին հանել, իսկ Շուլան խուզած գլխով բանտից նոր ազատվածի տեսք ուներ:

Հրանտն արթնացրել էր նրանց ավելի կարեւոր պատճառով, քան նոր ընկերոջ հայտնվելն էր: Ճամպրուկս տափակ դրեցին հատակին, իհարկե, իմ վեր կենալուց հետո, խաշած ու տապակած հավեր շարեցին, ձու, լավաշով փաթաթված ձվածեղ, պանիր ու կանաչի:

- Խմելու բան չկա՞ մոտդ,- դիմեց ինձ Վարդանը:

- Կա,- ուրախացա, որ ինձնից էլ մաս կլինի սեղանին,- կոնյակ է:

- Կոնյակը թող մնա...

Նա գնաց օղի բերելու:

- Հաց կեր,- ասաց ինձ Հրանտը:

Մի կտոր հաց ու պանիր վերցրեցի զբաղվելու համար:

- Կարգին կեր,- հանդիմանեց Հրանտը:

Նախատեսում էի, որ մի դժգոհություն էլ օղուց հրաժարվելն է առաջացնելու, լավ է, աննկատ անցավ, ասենք, Հրանտն ու Շուլան նույնպես չխմեցին:

Ցերեկը Նովոսիբիրսկում մնացինք, հետաքրքրական քաղաք չէր, մի քիչ թափառելուց հետո վերադարձանք կայարան, որտեղ շատ հայեր կային, խոպանիստներ, բրիգադներով, որոնք, ինչպես եւ ինքնաթիռում էր, բարձրաձայն խոսում էին շինարարության ու այլ բաների մասին, բետոնի ու ասֆալտի, գոմերի ու ակումբների, նախագահների ու դիրեկտորների, առանձին-առանձին, որոնք լսում էին կողքից ու խոսքի բռնվում, ջահել տղաներ ու Հրանտի պես տարիքով մարդիկ, հիմնականում` միջին տարիքի, սափրված կամ չսափրվածՙ նույն տպավորությամբ, պնդակազմ, կոպիտ, տհաճ, եւ ավաղ, ընկերներս նրանց պես էին:

Արդեն զղջում էի եւ մտածում, որ հիմարություն եմ արել որոշելով խոպան գնալ, բայց հուսահատված չէի: Ինքնաթիռից չէի ցատկել, Նովոսիբիրսկից էլ հավանաբար հետ չդառնայի, բայց կարող եմ թոթափել այդ ինքնակամ պարտադրանքը հենց որ ուզեմ: Այնպես որ, սարսափահար չէի. մի փոքրիկ ուղեւորություն, էքսկուրսիայի պես, տեսնենք, թե ինչ տեղ է Ալթայը, հետո կերեւա...

Խոշոր հանգուցային քաղաք էր Նովոսիբիրսկը, ողջ Միության արեւելքն ու արեւմուտքը, հյուսիսն ու հարավը իրար կապող, օրական հազար-հազարավոր մարդիկ էին անցնում այդ կայարանով, սպասում սրահներում, բայց հենց առաջին հայացքից նկատվում էին խոպանիստները, ոչ միայն հայեր, վրացիներ, ադրբեջանցիներ, ուրիշներ... եւ բոմժերը: Շատ-շատ էին կայարանի բազմաթիվ դահլիճներում եւ շրջակայքում: Այս շերտը անծանոթ էր ինձ, երբեք չէի տեսել...

Էլի երկու անգամ հաց կերանք, բուֆետներում, առանց օղու, ոչ այնքան պահանջից, որքան ժամանակ անցկացնելու համար, գիշերը գնացքը մեզ հարավ տարավ, մինչեւ սպիտակ շենքերով քաղաքը, այնտեղից ավտոբուսով ճամփա ընկանք դեպի մեր նպատակակետը:

Գնացքից տափաստաններ էինք տեսնում (առավոտյան) հատուկենտ ծառաշերտերով, այստեղ արդեն սարեր երեւացին: Քիչ բան գիտեի Ալթայի մասին. կենտրոնը Բառնաուլն է, Օբն է սկիզբ առնում այստեղից, Շուկշինի հայրենիքն է... Մոռացել էի, որ նաեւ Սիբիր է, ու թեեւ ապրիլի վերջն էր, քսանյոթը, ցուրտ էր, ինչպես Հայաստանում փետրվարի վերջին: Ես ոչ մի տեսակի վերարկու չէի բերել (ինչքան գիտեմ, դու մի՛ վերարկու ունեիր, որը ձմռան վերջում աղբի ավտոն գցեցիր), քրոջս գործած տաք անթեւիկն էր փրկում ինձ, որ հագել էի պիջակի տակ:

Հասանք Դիվինո, որը կես տարի մեր հանգրվանն էր լինելու: Շրջկենտրոն էր, շատ մեծ գյուղ կամ գյուղաքաղաք, երկարությամբ մեծ: Տեղավորվեցինք հյուրանոցում ու դուրս եկանք գյուղին ծանոթանալու: Ես գեղեցիկ դեմքեր էի որոնում, ընկերներսՙ հայտնի չէ, ում կամ ինչ, բայց գյուղի բնակչությունը միասեռվել էր ռետինե սապոգների ու մատնաքաշ բաճկոնների մեջ: Համատարած ցեխ էր: Կենտրոնական փողոցը ասֆալտած էր, բայց համարյա ամբողջովին ծածկված էր ջրալի ցեխով: Կուլտուրայի տան մոտ կանգնեցինք մի քանի րոպե շինարարների գնահատականը որոշելու, հաջորդ կանգառը խանութների հրապարակում եղավ: Երկու հոգի հանրախանութի ցուցափեղկերն էին նորոգում, հայի նման էին, մոտեցանք, հաստատվեց:

- Արսենի բրիգադի՞ց եք,- հարցրեց Սաքոն:

- Հա,- ավագը պատասխանեց, մյուսը իմ տարիքին էր:

- Ինքն ո՞ւր է:

- Գործարանում:

- Ո՞նց եք, տղերք,- հարցրեց Վարդանը:

- Եսիմ, աշխատում ենք, էլի...

- Շուտվանի՞ց եք եկել:

- Տասնհինգից:

- Գյուղում ուրիշ բրիգադ կա՞:

- Լիքը,- քմծիծաղեց նա:

Շրջվեցինք եւ նույն փողոցով, որը ձգվում էր գյուղի երկարությամբ, գնացինք դեպի մեր հիմնարկը, շրջանային գյուղտեխնիկա: Այստեղ նույնպես ցեխի թագավորություն էր:

- Տնաշեն,- բրիգադիրին դիմեց Հրանտը,- հինգ տարի գալիս ես, տիրություն չես անում:

Մեր կոշիկները չէին երեւում այլեւս:

- Բետոնելու ենք լրիվ,- ասաց Սաքոն:

- Ուր է, ոչ մի տեղ ավազ չկա թափած,- ասաց Վարդանը:

- Տոներից հետո կսկսեն կրել:

- Մինչեւ տոները ի՞նչ ենք անելու:

- Կտեղավորվենք, կհանգստանանք:

- Մենք ձմեռը հանգստացել ենք:

Սաքոն չխոսեց: Մոտեցանք երկհարկանի, սպիտակ աղյուսով շարված գրասենյակին:

- Դո՞ւ ես սարքել,- հարցրեց Վարդանը

- Մենք ներսի գործն արեցինք, պատերը չեչեններն են շարել:

- Լավ են շարել,- հեգնեց Վարդանը:

Գրասենյակի առջեւ հավաքված մարդիկ հետաքրքրությամբ նայում էին մեզ, Սաքոն մոտեցավ մի հոգու, իսկ մենք լվացինք մեր կոշիկները դրա համար դրված տաշտի մեջ:

- Գլխավոր ինժեներն է,- ասաց Սաքոն,- Իվանով է ազգանունը, Նիկոլայ Իվանովիչ, խելացի մարդ է, բայց քաշ չունի, Չուլկինը բանի տեղ չի դնում:

Քիչ հետո տեսանք պետին: Մեզ հատկացված սենյակն էինք նայում, շեմից բարձրահասակ, կարմրադեմ տղամարդը բարեւ տվեց: Սաքոն ժպիտը դեմքին ընդառաջ գնաց:

- Բարի գալուստ, Սերգեյ,- ասաց Չուլկինը առողջ մարդու ձայնով, ապա բոլորիս բարեւեց ձեռքով:

Դավիթը, Շուլան ու Հրանտը դարձան Դավիդ, Շուրա ու Գրանտ, Գրիգորի գործն էլ էր հեշտ, Վարդանն ու Ռազմիկը արմատական փոփոխության դիմեցին` Տոլիկ, Ալիկ: Հերթը հասավ ինձ:

- Առա՞մ,- հարցրեց Չուլկինը,- իսկ ռուսերե՞ն...

- Նույնը,- շվարեցի ես:

- Դե լավ,- համաձայնեց նա,- բայց մեկ է, աղջիկները անուն կտան...

Սաքոն նրա հետ երկրորդ հարկ բարձացավ, իջան հինգ րոպեից, գնացին «Վիլիսով»:

- Կախքիթ մարդ է մեր բրիգադիրը,- դժգոհեց Հրանտը,- չի ասում, ուր գնաց, երբ կգա...

Զբաղմունք գտանք: Կարմիր անկյունում բիլիարդ կար: Խաղում էին Հրանտն ու Վարդանը, հետո չորսով խաղացինք, բայց քիչ մնաց մահուդը պատռեի, ինձ այլեւս չթողեցին:

Սաքոն ուշ եկավ:

- Գնացել էինք տների տեղը որոշելու,- ասաց:

- Է,- հարեց Հրանտը:

- Տոներից հետո,- չկամ ասաց բրիգադիրը:

- Լավ, թող տոներից հետո լինի,- ասաց Վարդանը,- հիմի սոված ենք...

Սաքոն մեզ տարավ սովխոզի ճաշարան, այստեղ նրան ուրախությամբ դիմավորեցին, որից մեզ էլ բաժին հասավ:

- Մեր հա՞րսն է,- ժպտաց Վարդանը խոհարարուհու ոգեւորությունը յուրովի հասկանալով:

Սաքոն գլուխն օրորեց:

Մինչ ափսեների լցվելը ուսումնասիրեցինք մենակ նստած աղջկան:

- Սրա աղջիկն է... անցյալ տարի բաժանվեց,- տեղեկացրեց Սաքոն:

- Բաժանվա՞ծ է,- անմիջապես սրվեց Վարդանը:

- Քեզ ինչ, թե բաժանված է,- ասաց Հրանտը:

Մայրը եկավ աղջկա մոտ:

- Սերգեյ,- ժպտալով խոսեց նա,- նախկիններից ոչ ոք չի՞ եկել:

- Ո՞վ է պետք,- հարցրեց Սաքոն:

- Ի՞նձ,- նա աշխույժ ծիծաղեց,- այս քո ջահելը քանի՞ տարեկան է:

- Օհո, Լիզա,- սառած տրակտորի պես քրքջաց Սաքոն,- ահա թե ում ես ուզում:

- Ո՜չ... ես աղջկաս համար եմ ասում...

Աղջիկը ժպտալով նայեց ինձ:

- Ձեն հանի,- շշնջաց Վարդանը,- տեսնո՞ւմ ես, ինքն է ուզում:

- Քանի՞ տարեկան ես, աղավնյակս,- փաղաքշորեն հարցրեց Լիզան:

- Քսաներեք,- մռթմռթացի ես:

- Իմ Նատաշան էլ է այդքան,- ծափ տվեց նա, կարծես իր առաջին դասարանցի աղջկա համար նկարչության տետր էր գտել,- դե, նա քեզ դուր չի՞ գալիս:

- Ոչ,- ասացի:

Լիզան ծիծաղեց, իսկ աղջիկը դեմքը թեքելով ասացՙ օ՜...

Նոր մարդիկ եկան, Լիզան վեր կացավ: Աղջիկը մի քանի անգամ ժպտալով նայեց ինձ, այսինքնՙ չհավատացի քո խոսքին: Նա տգեղ չէր, ազդրերն էին հաստ:

Հյուրանոցում սպասում էին մեզ, ցերեկվա հանդիպածներից տարիքովն էր իրենց բրիգադիրի հետ, որը Սաքոյի պես հնաբնակ էր, բայց ավելի վաղուց գիտեին իրար, քան հաստատվել էին Դիվինոյում:

Արագորեն սեղան բացեցինք, որի հիմնական շեշտը սպիրտի մեծ պաշարի վրա էր: Երկու բաժակ ունեինք, երկուսն էլ ճարեցինք, չորս բաժակ այդքանիս համարՙ միանգամայն բավական համարվեց:

- Դե, տղերք ջան,- առաջին կենացը սկսեց Արսենը,- բարով տեսանք: Եկել ենք աշխատելո՞ւ, լավ ենք արել: Մարդ եկել ենք, մարդ գնանք: Ողջ-առողջ տուն դառնանք, մնացածը կլինի, գործն էլ, փողն էլ... մենակ մեզ մարդու պես պահենք, համամարդկային լինենք: Այսինքն ի՞նչ եմ ուզում ասել: Ճիշտ է, մենք փողի համար ենք տուն-տեղ թողնում, բայց փողը չէ ամենակարեւորը, ավելի կարեւոր են մեր ընկերությունն ու ազնվությունը: Ողջ մնանք:

- Ողջ լինես:

- Ապրես:

- Անուշ եղավ, Արսեն ջան:

- Լավ կլինի,- ասաց Վարդանը, որն արտահայտում էր ամեն կերպ, թե ինքը կարեւոր դեմք է բրիգադում,- ողջ-առողջ, մարդավարի հետ դառնանք, փորձանքի չգանք, թե չէ փողը... մի բան ավել, պակաս...

- Մեզնից է կախված,- էստաֆետն ընդունեց Սաքոն,- փողը, ի՞նչ իմանաս, գործ է, մեկ էլ տեսար, շուռ եկավ, ոնց որ ամառվա օրով կարկուտ գա... չնայած,- շարունակեց Սաքոն, որպեսզի հանկարծ կասկած չառաջանա,- հինգ տարի նույն հիմնարկում եմ, ամեն ինչից ապահով, մի հատ գործ չի եղել, որ չընդունեն կամ գոնե մի մանր խոսք մեջ գցեն... Իսկ մարդավարի հետ դառնալը մենակ մեզնից է կախված...

Հաջորդ քառյակը խմեց, որից հետո ես ու Գրիգորը մնացինք: Ես հրաժարվեցի:

- Կոշի՞կ է, ոտքդ սեղմի,- ասաց Արսենը,- հուպ տուր, թող գնա:

Մյուսները նույնպես վրա մնացին, բայց որոշել էի այդ հարցում հաստատուն լինել:

- Ահա հավաքվել ենք բրիգադով,- ասաց Վարդանը,- մեր ընկերներն էլ մեզ հետ,- գլխի մի շարժում Արսենի ու Աշոտի կողմը,- շատերս բարեկամ ենք, ծանոթ ենք կամ նոր ենք ծանոթացել, ինչ որ ենք, հայ ենք, բայց մեր բարեկամությունը Նովոսիբիրսկում մնաց... Ես պարզ եմ խոսում, ով խոպանում եղել է, թող գցի բռնի, ճիշտ եմ ասում, թե չէ... Հարգանքը մի կողմ, բարեկամությունը մի կողմ, բայց չմոռանանք, որ աշխատելու համար ենք եկել, մեզ կարիքն է հանել տներից... Գործի մեջ իրարից նեղանալ չկա, մի բան ես կասեմ, մի բան ինձ կասեն... Գործի համար է, մեր օգուտի համար է... Մեր բրիգադում մի հոգի է ջահել: Սաքոն որ համաձայնել է ընդունել նրան, դրանով պարտք է վերցրել, որ փորձանք չպատահի նրան... նույն պարտքը ինքը ունի բոլորիս հանդեպ: Դրա համար պարտավոր ենք լսել նրան: Ամեն մարդ թող հասկանա, որ եթե իրեն բան պատահի, բրիգադին է վնաս... Ո՞վ կուզի ընկերոջ վզին նստել... Ուրիշ հարց, թե գործի մեջ փորձանք պատահի, աստված չանի, բայց ամենքիս էլ կարող է պատահել...

- Հիվանդացողը տուն կգնա,- ընդհատեց Սաքոն:

- Համաձայն եմ,- հապաղելով, կարծես ինքն էր վճռողը, ասաց Վարդանը:

- Մի տարի փանիկցիների հետ գնացի...

- Հա, փանիկցիները հայտնի խոպանիստներ են,- ասաց Հրանտը:

- Ախպերն ախպորը թուքումրում էր, թե լավ չես աշխատում, վերջը վռնդեց բրիգադից: Ախպերն էր, բայց ընտանիքն ավելի թանկ է...

Ուրիշ կարծիք չեղավ, դրական շարժում էին գլուխները: Չգիտես ինչու մտածում էի, որ ամենից առաջ ինձ է վերաբերում, եւ անձրեւոտ մի օր ճամպրուկը տալու են ձեռքս, տուն ճամփեն:

- Հիվանդացողին բան չենք ասի,- շարունակեց Սաքոն,- ամեն մարդու համար իր առողջությունն է թանկ, բայց գործից փախչել չկա: Ով սեզոնը չվերջացրած թողեց աշխատանքը, փող չի ստանա:

Նույնպես առարկող չեղավ:

Էլի բացած սպիրտ բերեցին առաջ:

- Բայց ինչի՞ ենք վատը խոսում լավի փոխարեն,- բաժակները լցնելով ասաց Վարդանը:

- Լավը առանց խոսել կլինի,- ասաց բրիգադիրը,- վատի մասին խոսենք, որ չլինի:

- Թող մի երկու լավ բան ասի Վարդանը,- ծիծաղեց Հրանտը:

- Ասեմ,- Վարդանն ուղղվեց հաստ փորի վրա,- լավը գիտե՞ս որն է, բրիգադիր ջան:

- Ասա,- ժպտաց Սաքոն:

- Ես ամիսը հազար ռուբլի աշխատո՞ւմ եմ:

- Եղավ,- գլխով արեց Սաքոն:

- Մեկ-մեկ հավաքվում ենք ոնց որ հիմի:

- Անպայման:

- Օլյան էլ շորերս լվա,- չքմեղանքով ավելացրեց Վարդանը:

- Օլյա չկա:

- Ոնց թե,- զարմացավ Վարդանը,- շորերս Օրյոլ ուղարկե՞մ:

Նա ասել էր, որ անցյալ տարի Օրյոլում էր, եւ այնտեղ շատ լավ էր...

- Ամոթ է, այ տղա,- նախատեց Հրանտը,- մազերիդ նայի...

- Դու ինչ ես հասկանում դրանից,- ծիծաղեց Վարդանը:

- Ջահել կա, ամոթ է...

- Մեռնեմ ջահելությանը,- ծպպացրեց Վարդանը ձեռքը ուսիս դնելով,- իրար հետ ենք գնալու:

Սաքոն խոժոռ նայեց նրան,- Արսենը լավ է ճանաչում ինձ, թող ասի, քո ասածը ոչ մի տարի իմ բրիգադում չի եղել:

- Դու էլ չգիտեմ ինչ մտածեցիր, պարզ է, որ գործն առաջին հերթին...

- Առաջին է, թե վեցերորդ, չգիտեմ,- համառեց բրիգադիրը,- ամուսնացած մարդիկ ենք...

Առանց թակելու մտավ մի բարձրահասակ, բարակ մարդ, հայ անկասկած:

- Բարեւ, հայեր,- մարտունեցու առոգանություն էր:

Նա հայրենակիցներին հանդիպողի վստահությամբ մոտեցավ սեղանին: Մարտունեցի էր, անունը Սաշա, ասֆալտի գործ էր բռնել, բրիգադին էր սպասում:

- Ուրեմն ես փտեմ, հա՞, ձեր ասելով,- շարունակեց Վարդանը:

- Չես փտի, դու էլ մյուսների պես:

- Չէ,- Վարդանը ձեռքերը տարածեց,- ես առանց դրա չեմ կարող:

Սաշան իմանալով ինչի մասին է խոսքը, աչքով արեց ու փսփսաց նրա ականջին:

Արսենը փոխեց խոսակցությունը,-քյավառցի Միշան է մեր շրջան եկել,- ասաց Սաքոյին:

- Միշա՞ն...

- Հա, հիսուն հոգի բերել է, էլի են գալու:

- Նա իրենց քարտուղարի հետ լավ էր, ո՞նց է բաց թողել:

- Հենց քարտուղարն է բերել նրան, Ալեքսեեւին հանել են:

- Ափսոս, շինարար քարտուղար էր:

- Սա էլ պակասը չէ, կտեսնես ինչ շինարարություն կսկսի:

- Միշան ո՞վ է,- հարցրեց Ռազմիկը,- Ղազախստանում եղե՞լ է:

- Որտե՜ղ չի եղել նա:

- Լսել եմ նրա մասին... բայց վառվել էր Ղազախստանում:

- Է՛հ, նա մի խորանարդ մետր փող ունի:

- Ունի, որ ազատվել է, ափսոս մինչեւ վերջ չմնացինք, իմանայի ինչ եղավ:

- Ինչի՞ մինչեւ վերջ չմնացիք:

- Գարաժ էինք սարքում, պատերը շարեցինք, անկյունը ծուռ էր, վախեցանք կռան-բալկա չմտնի, վերջին ամսվա փողն առանք ու փախանք:

- Հը,- հեգնեց Արսենը,- դե ասա, գործից հասկացող մարդ չեք ունեցել... իմ սարքած շենքում կռան-բալկա չմտնի՞... ինժեներն ով է, ճարտարապետն ով է, գործ անեմ, որ միլիմետրի ճշտությամբ տեղը գա: Քանի տարի շինարարություն եմ անում, մի անգամ չի եղել, որ գլխիս ինժեներ կանգնի... պայմանագիրը կապեցի՞, մնացածը իմ գործն է... Հետո չկանչեցի՞ն...

- Չէ, ձեն-ձուն չեղավ:

- Լավ եք պրծել: Հա, Ղազախստանում մի բրիգադ ջրհոր է փորում, էհ, անապատ տեղ, փորում են, փորում, ջուր չկա: Ճարը կտրած կես լիտր արաղով մի ավտո ջուր են լցնում գիշերը, առավոտ կանչում տիրոջը, թե տեսեք ձեր հորը, ջուրն էլ մեջը...

- Վայ ես ձեր,- քռքռաց Վարդանը:

- Ի՞նչ ասեն, ջուրը մեջը դմբդմբում է... Ակտը ստորագրում են, մի հատ էլ ոչխար մորթում... մի քանի օր հետո հորի տակը չո՜ր...

- Բա Ուկրաինայում,- ընդհանուր ծիծաղից հետո ասաց Վարդանը,- ձմեռը գյուղից զանգում են շրջան, թե ճամփեքը փակվել են, բուլդոզեր ուղարկեք, կամ մի երեք հայ թող գան...

- Հա-հա... երեք հայը մի տրակտորի գործ են անում, հա՞...

- Ուկրաինայում գարնան գալը հայերով են որոշում,- ասաց Արսենը,- խայտառակվեցինք Ուկրաինայում... Խմենք, մի հատ էլ խմենք... Ուրեմն, վարպետ, տես ինչ եղավ,- Հրանտին դիմեց նա, ինչպես պատմողներն են սովորաբար ընտրում մեկին,- Նեժին քաղաք կա, Չեռնիգովից մոտ հարյուր կիլոմետր հեռու...

- Գիտեմ,- ընդհատեց Վարդանը,- ուսումնական քաղաք է, լիքը ինստիտուտ ու տեխնիկում... Մե՞ջն էիք:

- Չէ, գյուղերում: Գործ բռնեցի ու հանգիստ անցանք աշխատանքի: Գոմ սարքեցինք, հետո, կիսատ մի շենք կար, ձեղունը կապեցինք: Քթիս մի տեսակ հոտ էր խփում: Մտածեցի, որ գոմերը մոտիկ են... բայց ուրիշ հոտ էր, լեշի հոտ էի առնում, համ էլ մի տեղից էր գալիս, ուրեմն գոմերից չէր... ու հանկարծ հասկացա, ճանճերը գլխի գցին...

- Ճանճե՞րը...

- Հա, մի տեղ պարսով ծեփվում էին պատին... Ասացի տղերքին, որ քանդենք պատը: Ծիծաղեցին, ձեռ էին առնում, բայց սիրտս վկայում էր, քանդեցինք... Մարդ էր թաղված պատի մեջ, տասներկու տարեկան տղա, անցյալ տարի կորել էր անհետ ու մեր պատի միջից ելավ...

- Բա էդ ո՞նց,- խորունկ հարցրեց Հրանտը:

- Կիրովականցիների բրիգադ էր աշխատել, բերեցին բոլորին, իմացան: Տղան մեկ-մեկ եկել է նրանց մոտ, երեխա տղա, շինարարությունը հետաքրքրել է: Պատից քար է ընկնում գլխին, մեռնում է տեղնուտեղը... Էս տխմարներն էլ վախենալով, որ իրենց կմեղադրեն, մարդու չեն ասում, դնում են պատի մեջ ու շարում:

- Իսկական տխմար,- ասաց Ռազմիկը:

- Բա հետո:

- Դատեցին:

- Տխմար թե տխմար...

- Տխուր բան պատմեցիր, Արսեն ջան,- ջրոտ բերանով ասաց մարտունեցի բրիգադիրը,- անցյալ տարի մենք դատից հազիվ փրկվեցինք: Տուն սարքեցինք, տանտիրոջ մտքով չանցավ մի շիշ բան բերի կամ հաց ուտելու կանչի... ձու դրեցինք պատի մեջ...

- Ձո՞ւ,- զարմացավ Գրիգորը,- ինչի՞ համար:

- Հա՜,- երկարացրեց Արսենը` ինձ չես զարմացնի:

- Ձուն գցում ես պատի մեջ, հոտը միշտ գալիս է:

- Շիշ էլ են դնում,- ասաց Ռազմիկը,- դատարկ շիշ, մի փոքր ծակ են թողնում. հենց քամի է փչում, վնգոցը տնից անպակաս է:

Սպիրտը նորից վերջացել էր:

- Էս ի՞նչ ենք անում,- հիացական զարմանքով ասաց Վարդանը,- ծո՛,- դարձավ նա Շուլային,- երկու շիշ էլ հանի:

Անկարելի է, որ լենինականցին ու երեւանցին նույն տեղում լինեն եւ հակադրություն չառաջանա նրանց միջեւ: Շուլան անխոս կատարեց նրա պահանջը կոպտությանը չարձագանքելով: Նա քիչ էր խմում ասելով, որ գլուխը կցավի, եւ գրեթե չէր մասնակցում խոսակցությանը:

- Էլի խմե՞նք,- հարցրեց Ռազմիկը:

- Բրիգադիր, թողնո՞ւմ ես խմենք,- կատակեց Վարդանը:

- Խմենք... մեկ էլ եսիմ երբ խմենք...

- Էս մարդն ուզում է ամեն ինչից զրկի մեզ,- ծիծաղեց Վարդանը:

- Դավո ջան, ոնց որ քեֆդ տեղը չէ, ախպերս,- սրտամոտությամբ, որ հատուկ է բարի ու անմիջական մարդկանց կամ կեղծավորներին, ասաց Արսենը:

Հսկա Դավիթը կաշկանդված ժպտաց:

- Տխուր ես...

- Առաջին տարին է,- քմծիծաղեց Հրանտը:

- Հը... Սա մոր կաթի պես քաղցր բան է, որ համն ընկավ բերանդ, դժվար է կտրվել... Ամիսը հազար ռուբլին քաղցր կաթ է...

- Մենակ հազա՞րն է,- ամենալայն ժպիտով ասաց Սաշան,- մի հատ էլ որ ճերմակ ապրանք գտավ, կմոռանա՞ խոպանի ճամփեն:

Հրանտը բացահայտ հակակրանքով նայեց նրան: Մյուսների մասին որոշակի կարծիք չունեի, իսկ Հրանտն ինձ դուր էր գալիս... Թերեւս նաեւ Վարդանի նկատմամբ կար մի բան... Մի քանի հոգի էին կենտրոնում. Արսենը, անկասկած ամենանշանավոր խոպանիստը ներկաներից, Սաքոն, ես նրան որպես քչախոսի գիտեի, այստեղ էլ չէր շատախոսում, բայց նա հեղինակավոր անձ էր, բազմափորձ ու պատկառելի Հրանտը, Վարդանը` սեփական նախաձեռնությամբ: Շոգեխաշած մսի հոտ էր գալիս նրանից, եւ զգացվում էր, որ խմիչքի մեռած մարդ է: Ինքն էր ասում, որ առանց օղու չի կարող ապրել... Նա չէր կարող նաեւ առանց կնոջ... Սաքոյի խոսքերից դատելովՙ Վարդանը զրկանքների մեջ էր լինելու այս տարի:

- Ասում են, էլ չեն թողնելու խոպան գալ,- ասաց Ռազմիկը:

- Ո՞վ չի թողնի,- ահեղացավ Արսենը,- իմ հայրենիքն է, որտեղ ուզեմ, կաշխատեմ, ո՞վ կարգելի ինձ:

- Եսիմ, ձմեռը մեկի տանը գործ էինք անում, կենտկոմի աշխատող էր, ասում էր` չարիք է դարձել...

- Պահ, ի՞նչ վատություն ենք արել, իրենց գործն ենք թեթեւացնում:

- Ասում էր, օրենքով հնարավոր չէ, բայց ներքին կարգով կանենք:

- Անում են,- ասաց Վարդանը,- իմ տեղը չընդունեցին աշխատանքի:

- Ինչի՞,- ասաց Հրանտը,- որ տանը էսքան փող առնես, կգա՞ս խոպան:

- Հա՜, որ առնեմ... Բայց Հայաստանում ո՞վ ինձ փող կտա... Դու մեծ մարդ ես, վարպետ Հրանտ, լսե՞լ ես, որ մի բրիգադ Հայսատանում գործ է բռնել, ու մարդը հազար ռուբլի ստացել է ամիսը:

- Է, դու արդեն ուրիշ բան ես ասում:

- Հա, չի եղել, որովհետեւ իրենք են ուտում, տակը փող չի մնում:

- Չէ դե, մեր պայմաններն ուրիշ են...

- Ի՞նչ ուրիշ... Իսկ որ ես կես տարվա գործը մի ամսում եմ անում... Ուրեմն պետությունը տուժո՞ւմ է, որ ինձ շատ փող է տալիս:

- Աշխատելն աշխատում ենք, բայց կյանք չէ մեր քաշածը...

Հետաքրքրական խոսակցություն էր, բայց ինչպես ամբողջ երեկոյի ընթացքում չէին կենտրոնանում ու խոսում էին պատահական սկիզբներով, այնպես էլ դա բնութագրեցին մի քանի խոսքով ու անցան առաջ: Բացի դրանից, հոգնած էին, չափազանց շատ սպիրտ կլանվեց, քանի ժամ նստած էինք սեղանի մոտ:

Արսենն ու Աշոտը գնացին: Քիչ երկար մնաց Սաշան, որը հյուրանոցում էր տեղավորվել: Վարդանը դուրս եկավ նրա հետ, խոսում էին միջանցքում:

Հրանտը պառկեց քնելու: Պարզ է, հոգնեցուցիչ է խմողներին ընկերակցելը: Վարդանը վերադարձավ, հեգնանքով նայեց աչքերը փակ պառկած Հրանտին, լիզեց շուրթերն ու մոտեցավ սեղանին, շշի մեջ դեռ կար...

Սաքոն առաջարկեց թուղթ խաղալ, նստեցին չորսով: Առաջին անգամ էի լսում այդ խաղի անունը` սկամբիլ կամ ինչպես Շուլան էր ասում` իսկամբիլ: Անունը դուր չեկավ, ցանկություն էլ չկար խաղին հետեւելու, ավելի հարմար թվաց պառկել, թեեւ քունս չէր տանում, քան այդպես անորոշ ցցվել սենյակի կենտրոնում:

Պատահել է երբեմն, խորթ միջավայրում հանկարծ իջել է գլխիս. ովքեր են սրանք, եւ ինչ գործ ունեմ այստեղ, չէ՞ որ անհարիր ենք ամբողջովին, ու կամացուկ, աննկատ հեռանում եմ, դուք շարունակեք, ինձ սպասում է վարձով սենյակը, սենյակում` մի գիրք, բառարան, շախմատային... կամ միամիտ ու հնաոճ վեպ, ծովահենի ու հմայիչ աղջկա, մանկությունից սկիզբ առած կամ առաջին հայացքից ծնված սիրո մասին...

Հասունացել էր չքվելու ցանկությունը... Եվ առաջին անգամ խեղդվեց, որովհետեւ անհնար էր պարզապես: Ինքս իմ կամքով շաղկապվել էի այս օտար մարդկանց հիմար անբավականության պատճառով, թե իբր տաղտկալի եմ ապրել, իմ ուզած կյանքը չէ, պաղ տեսքով խմորի պես ուռել եմ իմ ներսում, կամ, ինչպես նորահաս ծիրանն են հապշտապ փակում, այդպես խցկվել եմ համալսարանից հետո... Երբեմն հանգստացնում էր բարվոք կյանք սկսող երիտասարդի վիճակը, առավոտները աշխատանքի շտապելիս ուրախանում էի, որ ահա ես էլ ժրաջանորեն գնում եմ դեպի իմ տեղը, սեփական կարեւորությամբ համակված, հոգսերին դիմագրավ, կարմրաթշիկ, լավ ախորժակով եւ ոչ պակաս ապագայով, բայց դժգոհությունը քորում էր հոգիս, եւ անընդհատ սպասելով մի բանի, որը պետք է փոխեր ու գունավորեր կյանքս, ինչպես թեյն է գույն ու համ տալիս ջրին, գարնանային հիրավի գեղեցիկ մի օր Սաքոյին հանդիպեցի...

Ներկաները այն մարդիկ չէին, որ հասկանայինՙ մարդը գնաց, որովհետեւ չէր ուզում մնալ:

 
 

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4
ARMINCO Global Telecommunications Геноцид армян Analitika.at.ua.