AZG Daily #29, 28-07-2017

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ

Armenian Genocide

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹԻ ՆՈՐ ՀԵՌԱԽՈՍԱՀԱՄԱՐՆԵՐՆ ԵՆ

ԱԶԴԱԳԻՐ

 RSS | WAP | FACEBOOK | PDF | PDF-Culture    
ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ
ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ | ԾԱՂՐԱՆԿԱՐՆԵՐ
ՀԱՅԵՐԵՆԸ ԱՓԻ ՄԵՋ` ԶՐՈՒՅՑ 103. ՄԱԶԱՊՈՒՐԾ
ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵՔ «ԱԶԳ»ԻՆ
ԼՈՒՅՍ Է ՏԵՍԵԼ "ԱԶԳ-ՄՇԱԿՈՒՅԹ" ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՄԱՐԸ


Տեղադրվել է` 2009-01-12 11:05:38 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 5759, Տպվել է` 482, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 209

ԽԱՉԱԳՈՂ 10

ՊԱՐՈՒՅՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Շուտ արթնանալով գնացինք տոնավաճառ: Գետափին, երկար, բնական փողոցում, երկու գծով շարված փայտաշեն կրպակներ (Սամոյի վերջին աշխատանքը), ավտոխանութներ ու սովորական բաց բեռնատարներ, բացօթյա ճաշարան, գարեջրի ու սննդի կետեր, նույնիսկ պաղպաղակ, որ մինչ այդ չէինք տեսել Դիվինոյում, կանաչների վրա գլորվող գարեջրի տակառներ, սիբիրցի կարմրադեմ մուժիկներ զուլալ շշերի կանչով տոգորված, հաստ ու ճղճղ կանայք, հաստ ու համեստ կանայք, ջինս որոնող աղջիկներ եւ Անդրկովկասի բնակչության մի որոշ տոկոսը... Ահա Դիվինոյի մեծ տոնավաճառը, որը լինում էր տարեկան մի անգամ, հուլիսին, եւ որը փաստորեն Սամոյի մահվան պատճառը եղավ:

Սաքոյի գնումներն առեւտրականին էին մատնում, Հրանտին հարսի զուգս էր պետք, Ռազմիկը, արդուզարդին ու կահավորանքին քաջատեղյակ, աղջկա օժիտն էր լրացնում... Դավթի չափսով ոչինչ չկար, առաջին անգամ դժգոհեց քաշից, նա էլ կնոջը վերարկու գնեց... Ես էի անհաջողակը, թե՞ անճարակը... բայց շուտով գրքերի կրպակին հասանք, անմիջապես միացա հերթին ափսոսալով, որ միանգամից այստեղ չեմ հայտնվել... Պեպենոտ Ինան էր վաճառողուհին, հիշարժան կարճ շրջազգեստով, որը, ինչպես միշտ, խնամարկյալներին տիրություն չէր անում... Չէի ուզենա երեւալ աչքին, բայց նրա պատճառով ինչո՞ւ զրկվեի գրքերից, եւ չեզոք մի արտահայտություն տալով դեմքիս, իբր մենք այստեղ պաշտոնական հարաբերության մեջ ենք, դանդաղորեն շարժվում էի հերթի հետ...

- Հաջորդը,- ասաց Ինան ձեռքի շարժումով, որը կարծես քշում էր առեւտուրը վերջացրած գնորդին:

Հաջորդը ես էի:

- Լսում եմ,- ասաց Ինան:

- Ֆոլկներ...

- Վերջացավ:

- Եսենին...

- Վերջացել է:

- Եսենին,- կրկնեցի աչքս դպրոցական պայուսակի տակից երեւացող գրքին:

- Դա իմն է:

- Բայց այնտեղ մեկն էլ կա...

- Արագացրեք,- ձայնեցին հերթի միջից:

- Ի՞նչ են սակարկում:

- Սա վերցրու,- Ինան անցավ համոզելուՙ Գոգոլի գիրքը դեմ անելով,- շատ լավ գիրք է...

- Գոգոլ չեմ ուզում... խնդրում եմ Եսենինի «Բանաստեղծությունները»,- այդպիսի համառություն չէի սպասում ինձնից, թեկուզ գրքի համար:

Ինայի քնքուշ բերանից մի բառ թռավ, բայց համոզված չէի, որ ճիշտ եմ լսել:

- Երկուս ու քսան,- շպրտեց նա:

- Ես չեմ վերջացրել:

- Էլ ի՞նչ ես ուզում:

- «Ոճիր եւ պատիժ»...

- Սրան տես... Դոստոեւսկի է կարդում, այնտեղ բետոնի մասին չկա գրված:

- Վերջացրեք վերջապես,- ասաց մի գեր կին, որը պայուսակը պատրաստ պահած իր հերթին էր սպասում:

- Անդրեեւ,- շարունակեցի ես:

- Թալանեց,- տրտնջաց գեր կինը,- ինչո՞ւ եք այդքան գիրք տալիս նրան, Լավրովա:

- Ես ամեն գրքից մի հատ եմ վերցնում,- ասացի,- մի՞թե չի կարելի:

- Իսկ մեզ ոչինչ չմնա՞...

Մինչ Ինան կհաշվեր, երկու ձեռքով գրքերը կրծքիս սեղմած նայում էի, թե չկա՞ արդյոք էլի ինչ- որ լավ գիրք, եւ գտա:

- «Իսպանական պարտիա՞»... դա էլ տվեք: Դուք չե՞ք առարկում,- կեղծավորաբար դիմեցի գեր կնոջը:

- Այդ ոչինչ... վերցրեք ինչքան կուզեք:

- Ինչո՞ւ,- ընդվզեց մի տղամարդ,- ինձ էլ են շախմատային գրքեր պետք:

- Դե դրանից լիքն է,- ասաց գեր կինը,- Եսենինը վերջացավ... տուր ինձ այդ գիրքը, մանկիկս,- փաղաքշեց նա:

- Երեւանից կուղարկեմ,- խոստացա ու գրքերը գրկած դուրս սողոսկեցի հերթի միջով:

Հաջորդ գնումըՙ ուսափոկով պայուսակը, թաքցրեց գրքերը հետաքրքրասեր ու կարծես նաեւ զարմացական հայացքներից, իսկ պարունակությունը վերնաշապիկներն ու փողկապը լրացրին:

Մի տեղ հենց նոր էին գարեջուր ստացել, հերթ չկար, ափսոս էր բաց թողնել նման հնարավորությունը, երկու գավաթ վերցրեցի ու մեկը դատարկելով արագորեն, որպեսզի հավաքվողներին բողոքի առիթ չտամ, լավագույն զբաղմունքին անցաՙ կում- կում գարեջուր խմելով մարդկանց դիտելուն...

Ծանոթ արմունկ երեւաց... Դիմովիչը, միշտ պատրաստ թեւանցուկի, պիջակի մեջ քրտնախաշված, գալիս էր ակներեւորեն գարեջուրը նպատակ ունենալով:

- Դիմովիչ,- ձայն տվեցի:

- Օ՜... դու ես,- մոտեցավ նա,- բարեւ...

- Բարեւ, Դիմովիչ:

- Խմո՞ւմ ես,- հեգնեց նա:

- Գարեջուր... խմե՞նք:

- Հա... պետք է այդ գործով զբաղվել:

Ես իմ գավաթը տվեցի լցնելու եւ մեկն էլ խնդրեցի:

- Բան չե՞ս առել,- հարցրեց Դիմովիչը:

- Չէ, շատ է ժողովուրդը:

- Գյուղացիները վրա են տվել... նույն ապրանքն է, ինչ կար խանութներում... Լավն էր,- շուրթերը լիզելով ասաց նա,- սիրում եմ գարեջրի հոտը...

- Մի- մի հատ էլ խմե՞նք:

- Ուրեմն սիրո՞ւմ ես գարեջուր:

- Այո:

- Իսկ օղի՞:

- Չէ, միայն գարեջուր:

- Մի շիշ կա մոտս, գնանք խմենք:

- Օղի՞:

- Հա, գիտե՞ս ինչքան լավ է խմվում գետափին:

- Շոգ է, Դիմովիչ:

- Արի, արի... շոգին օղի խմելը քար բարձելուց դժվար չէ:

Դիմովիչը բաժակներ ճարեց, գնացինք գետափ:

- Այստեղ է խեղդվել ձեր ընկերը,- ասաց նա,- ուղիղ մեր դիմաց, մոտ տասնհինգ մետր հեռու ափից...

- Այդքան մո՞տ...

- Այո... փոս է այնտեղ, «աղջկա փոսը»... իմացիր տեղը: Քսան տարի առաջ մի աղջիկ է խեղդվել, առաջին զոհն էր, մնաց անունը, շատերն են խեղդվել այդտեղ, ձեր ընկերը ութերորդը եղավ:

- Մի՞թե հնարավոր չէ լցնել այդ փոսը:

- Հնարավոր է, բայց գետը բազմաթիվ փոսեր ունի, ո՞ր մեկը լցնել:

- Սա ութ հոգու կյանք է տարել, եթե առաջին դեպքից հետո... երկրորդից հետո լցնեին, մնացածները կփրկվեին...

- Ի՞նչ գիտես, թե կփրկվեին...

Դիմովիչը նստեց կոճղին ու բացեց շիշը:

- Ճանաչո՞ւմ էիր նրան, Դիմովիչ:

- Տեսել էի, աղմկոտ մարդ էր, ուրախ... եւ դժբախտ... անունն ի՞նչ էր:

- Սամվել:

- Առաջին բաժակը նրան,- Դիմովիչը օղին խառնեց գետի ջրին,- ի ծնե դժբախտ մարդիկ կան, մաշված կյանքով ապրող, եւ կան մարդիկ, ում դժբախտությունն անսպասելի է հարվածում... Կաթիլքի տանջա՞նքն է ծանր, թե՞ կիսատ պահը...

- Տառապանքին կարելի է դիմանալ,- իսկ այդ պահը... ախր դա վերջն է...

- Դիմանա՞լ... հը... տառապանքին չեն դիմանում, ենթարկվում են:

- Բայց չեն մեռնում:

- Երբեմն մեռնում են... Լավ է, որ հույս ունես դիմանալու,- դանդաղ ասաց նա,- ասենք, ես էլ էի քո տարիքին հոխորտում:

- Մի՞թե դու չես դիմացել, Դիմովիչ:

- Ի՞նչ է նշանակում դիմանալ կամ չդիմանալ... Ինչպես տեսնում ես, կենդանի եմ, աշխատում եմ... եւ խմում այս գարշանքը,- որը նա արեց:

Խմեցի:

- Լավ գնա՞ց:

- Տաք է...

- Ոչինչ, տաք օղին իր համն ունի:

Շատ զզվելի համ էր:

- Ձեզ մոտ դու ի՞նչ ես անում,- ծխախոտի տուփը բացելով հարցրեց նա:

- Դժվար է ասել:

- Ինչո՞ւ... չէի՞ր աշխատում:

- Աշխատում էի, բայց շարունակելու միտք չունեմ:

- Մասնագիտություն ունե՞ս:

- Ժուռնալիստ եմ... էի:

- Ավարտե՞լ ես:

- Այո, պարապ էի, մի քանի ամիս աշխատեցի:

- Չե՞ս սիրում:

- Չսիրեցի...

- Թե՞ չկարողացար:

- Թերեւս:

- Դե այդ երկուսը սովորաբար միմյանցով են պայմանավորված... հետո՞, մտադիր ես մյուս տարի է՞լ գալ:

- Ո՜չ...

- Իսկ ի՞նչ ես անելու:

- Կգտնեմ մի բան:

- Մի բան միշտ կարելի է գտնել, հարկավոր է գտնել այն, ինչ քեզ է պետք:

- Հիմա ինձ այս գարշանքն է պետք:

- Անշուշտ,- ոգեւորվեց Դիմովիչը,- ես ուշացնում էի, որ առաջին բաժակից հետո շունչ քաշես:

- Դու վիրավորում ես ինձ, Դիմովիչ:

- Ներողություն,- ծիծաղեց նա,- հիմա, հիմա...

- Կենացդ, Դիմովիչ:

- Ոչ, այսօրվա բոլոր բաժակները, թեկուզ խմողները չիմանան, դժբախտին են օգնելու:

- Այո,- մրմնջացի ես,- հանգստություն նրա ոսկորներին:

- Հանգստություն նրա հոգուն... եւ թող պարծենա նա, ով չի կրելու նույն խաչը... այո, սա է միակ մխիթարությունը... եւ արդարացումը, որ նա մեռել է, իսկ մենք ապրում ենք...

- Մենք մեղավո՞ր ենք:

- Անպայման: Ողջերը միշտ մեղավոր են մեռածների առաջ, երջանիկները մեղավոր են դժբախտների առաջ, գեղեցիկներըՙ տգեղների, հաջողակներըՙ ձախորդների...

- Հերոսներըՙ վախկոտների՞, ազնիվներըՙ խաբեբաների՞...

- Վախկոտներն ու խաբեբաները զրկված մարդիկ չեն, ես խոսում եմ զրկվածների մասին, զրկվածների ու մերժվածների... Դժբախտ են սովածը, հարբեցողը, չսիրվածը, բայց ամենադժբախտն այն մարդն է, ում վիշտը անբաժան է իրենից, որ կրում է տարիներ շարունակ, թաքցնելով ուրիշներից, մենության մեջ, հիշողություններից խուսափելով, որովհետեւ այդ հիշողությունները ուրիշ կյանքից են, որովհետեւ այդ հիշողությունները վկայում են, թե ինչպիսի կյանք է ունեցել եւ ինչպիսին է հիմա... Սովածը կկշտանա, հարբեցողին բախտը կժպտա, չսիրվածն էլ գուցե երջանկանա, բայց ի՞նչ անի անհույս մարդը, անբուժելի հիվանդի պես անհույս մարդը, որը զրկված է ոչ թե մի բանից միայն, այլ զրկված է ընդհանրապե՜ս...

Դիմովիչը նորից ծխախոտ վառեց:

- Տուր ես էլ ծխեմ,- ասացի:

- Քանի՞ տարեկան ես,- հարցրեց նա:

- Քսաներեք:

- Ուշ ես սկսում,- հեգնեց սովորության համաձայն:

- Ես ամեն ինչ էլ ուշ եմ սկսել, շատ բաներ դեռ չեմ սկսել...

- Ինչքան ուշ, այնքան լավ... հիմա ո՞րն է ավելի ահավորՙ անհույս գոյությո՞ւնը, թե՞ պատահական, հանկարծակի մահը:

- Մահը, Դիմովիչ:

- Ես ցանկանում եմ, որ կյանքը հակառակը չապացուցի... սարսափելի է դա... բայց գիտե՞ս, սարսափելի է եւ լավ, որովհետեւ ազատում է մահվան սարսափից...

- Ուրեմն պետք է ապրել դրա մասին չմտածելով, իսկ վերջում, մեկ- երկու տարի, ընկնել հուսահատության մեջ, որ մահը սարսափելի չթվա...

- Ապրես,- ծիծաղեց Դիմովիչը,- այդպես ապրում են բոլորը, միայն թե չգիտեմ, ով ինչպես է մեռնում... ոչ ոք չգիտի, որովհետեւ ոչ ոք չի փորձել... Ենթադրում եմ, որ մեռնելու պահին խելագարվում են...

- Եվ հուսահատվածնե՞րը...

- Չգիտեմ... վերջացնենք այս շիշը, շատ մնաց արեւի տակ:

- Ես չխմեմ, Դիմովիչ:

- Ի՜նչ ես ասում:

- Հարբած եմ արդեն:

- Իսկ ես խմում եմ ու բթանում, ուրիշ բան չկա... վերցրու:

- Իսկապես հարբած եմ, Դիմովիչ:

- Եվ ես հավատացի, որ հարբածը խմիչքից

կհրաժարվի:

Այդ բաժակից հետո գետի խշշոցը այնպես հաճելի դարձավ, որ թերեւս էլի խմեի, եթե լիներ:

Դիմովիչը խմեց դանդաղ, վայելչորեն, ինչպես միայն ինքն էր խմում:

- Մի քիչ պարզվեց աչքերիս առաջ:

- Իսկ եթե մի շիշ էլ խմենք...

Ասացի ու վախեցա, թե ինչ եմ ասում:

- Տեղ եմ գնալու,- ասաց Դիմովիչը,- բացի դրանից, հիմա ընդմիջում է պետք... Պայուսակդ վերցրու, այսօ՞ր ես գնել:

- Այո:

- Ուրիշ ոչինչ, ասում ես, չես գնել:

- Գրքեր...

- Ի՞նչ գրքեր:

- Դոստոեւսկի, Անդրեեւ... էլի մի քանիսը...

- Տես, ինչ անուններ են,- ծիծաղեց Դիմովիչը,- ես էլ եմ գրող, գիտե՞ս:

- Անշուշտ,- մռթմռթացի ես միանգամից չհասկանալով նրա ասածը:

- Ի՞նչը անշուշտ:

- Իհարկե... գրող ես դու, Դիմովիչ... եթե կա «Ստորացվածներն ու անարգվածները», ինչո՞ւ չլինի «Զրկվածները եւ մերժվածները»:

- Եվ ես դա գրել եմ, ավելի ճիշտ, արտասանել եմ, որովհետեւ ես «բանավոր գրող» եմ... ինչքա՜ն հատորներ եմ բաց թողել օդի մեջ, ափսոս... Հենց քարհանքում մենակ եմ լինում, լինգը ձեռքիս սկսում եմ ստեղծագործել...

- Լինգո՞վ... դու հանճարեղ գրող ես, Դիմովիչ, լինգով գրածը դարեր կմնա...

- Ծաղրո՞ւմ ես,- ծիծաղեց Դիմովիչը,- արժեր քեզ հետ մի շիշ էլ խմել:

- Ես պատրաստ եմ:

- Հետո... կխմենք: Դու հավանաբար մտածեցիր, որ այն ասածը, անհույս դժբախտի մասին, ինձ է վերաբերում...

- Ոչ, Դիմովիչ, միգուցե դու ձախողակ մարդ ես, բայց անբուժելի, անհույս հիվանդը չես, դիմացկուն ես դու, Դիմովիչ:

- Անկե՞ղծ:

- Ես միշտ ջանում եմ անկեղծ լինել:

- Բացարձա՞կ անկեղծ:

- Այո:

- Հնարավոր չէ, եւ պետք էլ չէ... անկեղծ եղիր այնքան, որ մարդկանց վնաս չտաս, դրանից ավելը դաժանություն է... քարոզներով եմ խոսում, չէ՞... տարիքից է... Դե, ամեն ինչ կարգի՞ն է...

- Անշուշտ:

- Ե՞րբ ես գալու քարի:

- Չգիտեմ:

- Եվս մի խորհուրդ, եթե կարելի է:

- Լսում եմ:

- Էլ չխմես այսօր... հիմա դու այն վիճակի մեջ ես, որը միայն անսովորներին է պարգեւվում... եթե շարունակես, գուցե չխմես այլեւս, իսկ խմիչքը մարդուն պետք է... ինչքան կինը... չմոռանալով, որ կինը նույնպես մարդ է...

Գնաց Դիմովիչը գետափով, ծուռ արմունկը տնկած, փոքրիկ, կարմիր ճաղատով, առույգ... բայց արդեն անկարող ցավը թաքցնելու:

Տոնավաճառը շարունակվում էր:

Մյուս գյուղերից եկածները մեկնում էին իրենց բեռնատարներով, հերթերը նվազել էին, բայց հիմնական զանգվածն առաջվա պես լփլփում էր այգում պակասողների փոխարեն նոր մարդկանցով համալրվելով, որոնցից շատերը գալիս էին արդեն ի սեր փրփրածին երջանկության, որի շորշոփներն այսօր զգացի առաջին անգամ...

Մի հոգի քսանյոթ կոպեկ ուզեց ինձնից, կտայի, եթե մուրացկան լիներ, գարեջրով թրջեցի չորացած բերանս, քիչ հետո մի գավաթ էլ հաճույքով խմեցի Դիմովիչի խրատը մոռացած (նրա տարիքը խրատելու իրավունք էր տալիս, իմըՙ խղճալու), երրորդից հետո գրախանութի մոտ հայտնվեցի... Ինան ու երկու աղջիկ երշիկ էին ուտում, Ինան լիմոնադի շիշը ձեռքին, շուրթերը թաց, կզակըՙ նույնպես, նայում էր ինձ... Եթե բարեհաճել էի, պիտի խոսեի... իսկ ինչո՞ւ չմտածի, որ գրքերին եմ նայում... բայց գիրք չկար, տախտակները ծածկող թուղթն էլ էին վերցրել... Քանի որ գիրք չկար, Ինայի պեպեններին էի նայում անչափ հետաքրքրված, թե դրանցից կա՞ն արդյոք կրծքի վրա... Կարծես չէի տեսել նրան գետափին, լողազգեստով, եւ չէի զննել սիրահարված շախմատիստի բծախնդիր հայացքով:

Ինան շիշը բռնած ձեռքով սրբեց կզակը, առաջ եկավ ուշադիր նայելով աչքերիս:

- Ի՞նչ ես ուզում,- հարցրեց:

- Գիրք...

Բարեբախտաբար ամենակարճ պատասխանը գտա:

- Գիրք չկա:

- Իսկ վաղը ստանալո՞ւ եք նոր գրքեր...

Կարծես ոչինչ, սահուն ստացվեց:

- Ոչ:

- Վաղը չե՞ք աշխատելու:

- Ոչ:

Հիմար հարցերը վերջացան, անհրաժեշտ էր կամ չքվել, կամ անցնել որոշիչ խոսակցության, մինչդեռ ոչ մեկը չէի անում, կանգնել էի հանգիստ, հայացքս նրա կանաչ աչքերին, որոնք նայում էին ծաղրանքով, բայց մի ուրիշ բան էլ կար նրանց մեջ, եւ այդ մի բանն էր ինձ պահում:

- Ուրիշ հարցեր չկա՞ն,- խոսեց Ինան շիշը մատների մեջ պտտելով:

Հարց կար, պեպենների տեղաբաշխման մասին, շիշն էր վախեցնում:

- Դե՛...

- Կգա՞ք այսօր կինո...

Ամենայն հավանականությամբ Ինայի հոնքերը թեւավոր չէին (եթե ուներ), բայց պեպենները խլվլացին... Խորքում ուտելն ընդհատվեց:

- Կինո՞,- քմծիծաղեց Ինան:

- Այո...

- Ինչո՞ւ:

Անտանելի էր, երբ դպրոցում հարցնում էինՙ ինչո՞ւ դասը չես սովորել... Իսկ ի՞նչ պատասխանեի այս հարցին. որ ուզում եմ ռուսերե՞նը յուրացնել... նրա օգնությամբ...

- Ինչո՞ւ կարմրեցիր... երեւի քիչ ես խմել, թե չէ ավելի համարձակ կլինեիր:

- Համարձակության համար չէ, որ խմել եմ,- ամոթահար քրթմնջաց տղեկն ու հեռացավ:

Վերլուծելու ժամանակ չեղավ (շախմատային հիվանդություն է. առիթի դեպքում սկսվում է հաշվարկը. ինչո՞ւ, ի՞նչը, բայց, քանի որ, ուրեմն եւ այլն), Շուլային տեսա մի ավտոյի մոտ, կանչեց ինձ.

- Արի, Մոծակ ջան, լավ բաներ են ծախում:

- Ի՞նչ ես առնում,- հարցրեցի մոտենալով:

- Սոսիս եմ առել...

Բայց ձեռքինը սովորական կաշվե բաճկոն էր:

- Սոսիսն ի՞նչ է, Շուլա...

- Մոծա՞կ,- աչքը ճտեց նա,- ես էլ գիտեմ դու խելք ունես... տղիս անունն է Սոս, արա՛...

Այս շեշտված «արան» նշանակում էր, որ Երեւանում ապրելով ես զրկվել եմ խելքից:

- Լավն է,- ասացի մեղքս քավելու համար,- բարով մաշի...

- Մեծն էլ կա... կուզե՞ս...

- Չէ, ես կաշվե շոր չեմ սիրում:

- Ինչի՞...

- Եսիմ... ճռճռում է, խշխշում է...

- Հը- հը... նորություն իմացանք...

- Սոված չե՞ս,- շտապեցի ընդհատել նրան, որովհետեւ գիտեի, եթե հասավ «նորությանը», ձեռ է առնելու,- արի գնանք ճաշարան, համ էլ գարեջուր կխմենք...

- Է՛, դու խմած ես արդեն...

Տեսնողը կռահում էր, իսկ ես կարծում էի, թե կարողանում եմ թաքցնել:

- Աչքերդ խժի- բժի են եղել... ո՞ւմ հետ ես խմել:

- Դիմովիչի հետ, քարհանքի աշխատողի...

- Մենք Դիմովիչի չափ չկա՞նք, հետներս չես խմում...

- Արի... ուտելու բան էլ վերցնենք, գնանք գետափ:

- Չէ՜, ես խմելուց եմ փախել:

- Մերո՞նք են խմում:

- Մերոնք, Արսենի բրիգադը, քյավառցիք, քանի հոգի էլ ուրիշ... դիլիջանցի են... Առաջ ուզեցին հաց ուտել, ետեւ անուն դրին, թե Սամոյի հոգեհանգիստն է, վերջում դարձավ քեֆ... ձեները գցել են... չեչենների հետ կռվան...

- Ո՞վ, մեզնի՞ց...

- Չէ, էլի մենք չթողինք... Այ էս տղեն էր, Արամ,- Շուլան աչքերով ցույց տվեց մի կնոջ հետ եկող շիկահեր չեչենին, որն ըստ երեւույթին ուզում էր մոտենալ մեզ, իսկ կինը արգելում էր:

- Խմա՞ծ է:

- Հա, դու էս վերցրու...

Չեչենը մոտեցավ, նրա հետեւիցՙ կինը:

- Ծխելու բան չունե՞ս, հայրենակից,- Շուլային դիմեց նա:

Նման սկիզբը հանգստացրեց կնոջը:

Շուլան լուռ հանեց տուփը:

- Դու տեսար, որ ես մեղավոր չէի,- ասաց չեչենը,- ճի՞շտ է:

- Ճիշտ է,- համաձայնեց Շուլան:

- Բայց դա նշանակություն չունի, ես պարտավոր եմ ներողություն խնդրել... Այն մեկից ներողություն չեմ խնդրի, երեսին էլ կասեմ... բայց հիմա ինձ մեղավոր եմ համարում, որովհետեւ դուք հավաքվել էիք ձեր ընկերոջ հիշատակը հարգելու, իսկ ես կռվի պատճառ եղա... Գնանք ձերոնց մոտ, ես բոլորի ներկայությամբ կասեմ...

- Ռաֆիկ,- նորից անհանգստացավ կինը,- վաղը կասես:

- Ինչի՞ համար ներողություն խնդրես, երբ դու մեղավոր չես,- լուրջ, ինչպես միշտ, երբ ռուսերեն էր խոսում, եւ զարմանալի լավ էր խոսում, ասաց Շուլան,- նրանք ուրիշ տեղ են աշխատում, մենք ենք այստեղ, մենք էլ ավելի լավ ճանաչեցինք իրար:

- Հայերին ես նոր չեմ ճանաչելու, բանակում, ինստիտուտում ես հայ ընկերներ ունեցել եմ, այստեղ նույնպես շատերը գիտեն ինձ... Իսկ նա դանակ է քաշում, իբր ես վախեցա...

- Դուք մեզ ներեցեք,- ասաց կինը,- զբաղեցրինք ձեզ:

- Մի խոսքով, հայրենակից ջան, մեր ծանոթությունը այսքանով չի սահմանափակվի, համոզված եմ... Կինս էլ խանութում է աշխատում, «չոր օրենքի» ժամանակ կդիմեք առանց քաշվելու: Հիմա ասա, դու ինչո՞ւ ձեռքիդ կապոցը տվեցիր նրան, երբ մոտեցա... Ձեռքերդ էիր ազատո՞ւմ:

Շուլան ծիծաղելով խփեց նրա ուսին, Ռաֆիկը նույն կերպ պատասխանեց, գնացին ամուսինները:

- Լավ տղա է,- ասաց Շուլան:

- Ո՞վ է դանակ քաշել:

- Գնանք, կտեսնես... թե որ մինչեւ հիմի մնացել են...

Շուլան նույնպես առավոտյան ոչինչ չէր գնել, այժմ, քանի որ հնարավոր էր ազատորեն մոտենալ ու տնտղել ապրանքները, գրեթե ամեն խանութում մի բան գտնում էր, շուտով ստիպված եղա մի մասը վերցնել:

- Ի՞նչ ես անում այդքանը,- հարցրեցի,- ծախելու համա՞ր ես առնում:

- Ես հո Սաքոն չեմ,- վիրավորվեց նա,- չորգլուխ մարդը, ոնց որ դու,- ծիծաղեց,- ստերջ ձմեռ է, չգիտե ինչ է երեխեքին ուրախացնելը... ընտանիք ունեցար, քաղցրությունը կզգաս...

Իբր Շուլայի ծաղրը քիչ էր, անսպասելի հարվածի ենթարկվեցի: Վերարկու էի փորձում, մի կին հարցրեց.

- Ի՞նչ չափսի է այդ վերարկուն, երիտասարդ, հիսո՞ւն...

- Ոչ,- պատասխանեցի:

- Հիսուներկո՞ւ...

- Ո՛չ, հիսունչորս:

- Նույնիսկ հիսունչո՞րս... անհավատալի է...

Բարեբախտաբար Շուլան առաջ էր անցել եւ վկա չեղավ, թե ինչպես են վերաբերվում իմ հարյուր ութսուն սանտիմետրանոց արժանապատվությանը:

Վերջին խանութներից քիչ հեռու, որն արդեն այգի չէր, այլ անտառ, ծուռումուռ շրջանով նստել էին հայերը բազմաթիվ դատարկ եւ մի քանի դեռ լի շշերի վկայությամբ հաստատելով Շուլայի խոսքը, որ իրենց արածը, իսկապես, գրեթե կապ չունի դժբախտ դեպքի հետ: Քյավառցիները չկային, Արսենի բրիգադից ինքն ու Աշոտն էին, մերոնք, դիլիջանցիները, որոնք Վանովոյից էին եկել: Նրանցից մեկը, որի կողքին նստեցինք, խոզանը երեսին, կանաչ լայնեզր գլխարկով, վերնաշապկի կոճակներն արձակ, կարծես անբարյացակամորեն նայեց ինձ:

- Դու ո՞վ ես,- ասաց,- ես քեզ նոր եմ տեսնում:

- Արամն եմ:

- Չհասկացանք, ախպեր ջան,- սեփական անձը, իհարկե, հոգնակիով,- ո՞ւմ բրիգադից ես:

- Մեր,- ասաց Շուլան:

- Սերգեյի՞... հա, եղավ, ախպեր ջան, ցավդ տանեմ... հո չնեղացար...

- Չէ:

- Առ էս բաժակը,- հավանաբար հենց իր, մեջը փշուր,- մի բան ասա մեր անբախտ ընկերոջ հիշատակին...

- Չեմ խմում,- ասացի:

- Իյա՛...

- Սոված է, թող հաց ուտի, հետո,- ասաց Շուլան:

- Ճաշարան չի եկելՙ հաց ուտի... էդքան շնորհք չունի՞, երկու բառ ասի...

- Մնաց,- սաստեցին նրան,- ջահել է, չգիտի կարգը...

- Բան չկա, Արամ,- ականջիս տակ խոսեց Շուլան,- ձեն չհանես:

- Վերցրու,- ձեռ չէր քաշում Մնացը:

- Դու էլ վերցրու, էլի,- նետեց Արսենը,- չմեռար մի բաժակով:

- Խմի, խմի, ախպեր ջան,- մի ձայն եւս հնչեց:

Իսկ ես կողի ընկած գլուխս օրորեցի:

- Հայ չե՞ս դու,- բացականչեց Մնացը,- թե որ չխմեցիր, հայ չես ուրեմն:

Նրա դեղնած եղունգից եւ մատից սիրտ խառնող հոտ էր գալիս:

- Չեմ խմում,- կրկնեցի հետ մղելով նրա ձեռքը, բաժակն ընկավ:

Մնացը հայացքով չափեց ինձ,- անշնորհք տղա ես,- թքեց,- որտեղացի՞ ես...

- Քեզ ինչ,- կոպտեցի ես:

- Ինչ ասացի՞ր...

- Ինչ որ լսեցիր:

- Էն ի՞նչ են գոռգոռում իրար վրա,- ասաց Սաքոն,- Արամ, ի՞նչ է եղել... Մնաց...

- Մնա՛ց,- Արսենը նույնպես մոտեցավ,- ի՞նչ ես ձենդ գլուխդ գցել...

- Ձեր ջահելին լավ չեք դաստիարակել,- դուրս տվեց Մնացը:

- Մեր ջահելը դաստիարակված է,- ասաց Սաքոն,- ասա տեսնեմ, ինչ է եղել...

- Հեչ, եղածը բան չէ,- տեսնելով, որ մենք չենք խոսում, պատասխանեց Շուլան:

- Չի խմում, թող չխմի,- ասաց Արսենը,- ինչի՞ ես զոռում:

- Ոնց թե...

- Արի,- քաշեց նրան Արսենը,- քեզ բան պիտի ասեմ:

- Թող,- դիմադրեց Մնացը:

Արսենը ձեռքը գցեց նրա մեջքով ու տարավ:

- Քեզ հո բան չասաց,- հարցրեց Սաքոն:

- Չէ:

- Խմած է, քիչ առաջ էլ չեչեններին կպավ...

Արդեն կռահել էի, որ նա է եղել:

- Լավ է, ենթարկվեց Արսենին,- զարմացավ Շուլան:

- Արսենն է նրանց գործ տվել... մի ամիս պարապ ման էին գալիս շրջանով մեկ:

- Ձրի՞,- հարցրեց Շուլան:

- Հա, ձրի... հավասար ընկեր է հետները... ամիսը երկու անգամ գնա, չգնա...

- Արսենը տամա ելավ,- ասաց Շուլան Սաքոյի գնալուց հետո,- բայց ձեր գյուղացին էլ թաց տեղ պառկողը չէ... շատ խորամանկ է...

- Ի՞նչ գիտես:

- Օ՜... ես աչքս գցեմ մարդու երեսին, վռազ կջոկեմ, ինչ մարդ է... Սաքոն կուզիկ է ու ծուռքիթ, խորամանկության նշան է: Տես, Մնացի աչքերը իրար մոտիկ են, քիթը տնկված է, խելք չունի...

- Դու լավ գրբաց կլինեիր, Շուլա:

- Սարատակցիք են գրբաց,- մեր գյուղում, իրոք, մի նշանավոր գրբաց կար,- իսկ ես խելացի մարդ եմ,- աչքը ճտած,- ամեն ինչին վրահասու, ամեն ինչ հասկացող... հիմի, օրինակ, ես գիտեմ, որ մեր մնալը չարժե... լցվել են իրար գլխի: Մնացն էլ նորից ձենը գցել է...

- Վախենում ես կռի՞վ անի...

- Տեղը որ գա, հողոց հոգի կկորցնեմ... բայց ավելի լավ չէ՞ գլխացավանքից հեռու մնանք:

- Գնանք,- համաձայնեցի ես:

 
 

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4
ARMINCO Global Telecommunications Геноцид армян Analitika.at.ua.