AZG Daily #39, 20-10-2017

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ

Armenian Genocide

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹԻ ՆՈՐ ՀԵՌԱԽՈՍԱՀԱՄԱՐՆԵՐՆ ԵՆ

ԱԶԴԱԳԻՐ

 RSS | WAP | FACEBOOK | PDF | PDF-Culture    
ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ
ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ | ԾԱՂՐԱՆԿԱՐՆԵՐ
ՀԱՅԵՐԵՆԸ ԱՓԻ ՄԵՋ` ԶՐՈՒՅՑ 113. «ԱՆՑ» ԲԱՌԻ ԱՆՑՈՒԴԱՐՁԸ
ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵՔ «ԱԶԳ»ԻՆ
ԼՈՒՅՍ Է ՏԵՍԵԼ "ԱԶԳ-ՄՇԱԿՈՒՅԹ" ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՄԱՐԸ
#001, 2013-01-26 > #002, 2013-02-09 > #003, 2013-02-23 > #004, 2013-03-16

ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ #2, 09-02-2013



Գրական խոստովանանք

Տեղադրվել է` 2013-02-09 00:34:21 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 2677, Տպվել է` 120, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 106

«ԳՐԱԾՍ ԱՆՑԵԱԼԻ ՅՈՒՇԵՐՈՒՆ ԸՆԴՄԷՋԷՆ ՍԵՎԵՌՈՒԱԾ ՎԿԱՅՈՒԹԻՎՆ ՄԸՆ Է»

Զրոյցըՙ ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄԵԱՆԻ

Հարցազրոյց Գրիգոր Պըլտեանի հետ

Առաջին առիթով չէ, որ «Սարգիս Խաչենց». «Փրինթինֆո» հրատարակչութիւնները համատեղ անդրադառնում են Փարիզի Արեւելեան լեզուների համալսարանի պրոֆեսոր, գրող, գրականագետ Գրիգոր Պըլտեանի ստեղծագործութիւններին. «Երկխօսութիին Նարեկացիի հետ», «Հայկական ֆուտուրիզմ», «Մանտրաներ», եւ ահա ընթերցողի սեղանին է «Սեմեր», «Հարուածը», «Նշան» պատումների միհատորեակի վերահրատարակութիւնը ու նաեւ «Շրջում» պատումը Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան հովանաւորութեամբ:

Հարցազրոյցը «Շրջում» պատումի առաջին հրատարակութեան շուրջ է:


- Այս անգամ մեր զրոյցը ուզում եմ աւելի հեռուից սկսել: Տեղեակ եղայ որ Ձեր ծնողքը Լիբանան են տարագրուել Սվազի վիլայէթի Կիւրին գիւղաքաղաքից (այժմ Թուրքիա): 20-րդ դարի սկզբներին տեղի հայ բնակչութիւնը զոհւել է Մեծ Եղեռնի ժամանակ:

- Ձեր ոգեկոչած այդ անցեալը, որ շատ հեռաւոր կը թուի հիմա այլեւս, մեր տան մէջ, տեւական ներկայ դէպքերու շարք մըն էր, որովհետեւ չաւարտող սկիզբն էր մեր դժբախտութիւններուն: Երախայ ժամանակՙ ես երբեք մանկական հեքիաթներ չեմ լսած: Ասոր համար հեքիաթ չեմ գիտեր: Ինչ որ գիտեմ կու գայ դպրոցէն կամ հետագայ ընթերցումներէս: Ինչ որ լսած եմ, յաճախանքի մը նման, տարագրութեան պատմութիւններն էին: Մի՛ վախնաք, երբեք ես զիս խոցուած չեմ զգար... կը խորհիմ նոյնիսկ որ մանկական վարդագոյն հեքիաթները երբեմն ետմղումի վտանգաւոր ազդակներ են: Ինչ որ է: Ձմրան երեկոները, մինչեւ ուշ գիշեր երբեմն, մեր տան կրակարանին շուրջ կը հաւաքուէին Արեւմտահայաստանի եւ 0սմանեան կայսրութեան արեւմտեան գաւառներէն վերապրող կիներ, նախկին որբեր, կար կը կարէին, կը խօսէին: Ամեն մէկը կը սկսէրՙ մէկ ուրիշի պատումին առթիւՙ պատմել իր կեանքի այն հատուածը, եղեռնեան հատուածը, որ սովորաբար կը հասնէր Հալէպ կամ Պէյրութ, այսինքնՙ մինչեւ փրկութեան կայան:

Մերինները, ինչպէս կ"ըսենք յաճախ, հօրս կողմէն կիւրինցի էին: Երախայ ժամանակս մեծ բան չէի գիտեր այդ գիւղաքաղաքի մասին: Քանի որ... մեր տունը եկող համաքաղաքացիներուն համար Կիւրինը միշտ կար հեռուն: Մեծ հայր ու մեծ մայր չեմ ճանչցած: Անհետացած են 1915-ի յուլիսէն-սեպտեմբեր ամիսներուն: Մեծ գերդաստանէն փրկուած են մեծ հօրաքոյրս, հայրս եւ իր միջնեկ եղբայրը: Այս մէկն ալ 1920ին Հալէպէն կամաւոր մեկնած է Կիլիկիա, մասնակցած է այն մարտերուն, որոնք կը հակադրէին քեմալական ուժերը հայ կամաւորական խումբերուն: Չէ վերադարձած: Հօրաքոյրս եւ հայրս հանդիպած են իրարու... Եգիպտոս: Չեմ մանրամասներ: Հօրս գերդաստանի միւս ճիւղերէն վերապրած է միայն աղջիկ մը, Արմենուհին, որ 1946-47 թուականներուն ամուսնին հետ ներգաղթած է Հայաստան, եւ... այստեղ ալ անհետացած: Հիմա անկէ մնացած է ամուսնական լուսանկար մը եւ անուն մը:

Մայրս, Գոնիայի մօտիկ, Աքշեհիր գիւղաքաղաքէն էր, Պոլիս-Պաղտատ երկաթուղիին վրայ գտնուող ըստ երեւոյթին կարեւոր կայարան մը: Այդ շրջանի հայերը սովորաբար թրքախօս եղած են, հայախօսութեան ալիքը, դպրոցական համակարգի տարածումով, տակաւին ամբողջովին չէր հասած հոն: Մօրս գերդաստանի պատմութիւնը աւելի ծանօթ է ինծի. կարծեմ մայրերը աւելի հակումն ունին պատմելու քան հայրերը: Որպէս այր մնացած են միայն մեծ մօրս եղբայրները, պարզապէս որովհետեւ զինուորագրուած եղած են 1914ին օսմանեան բանակին մէջ: Անոնցմէ երկուքը ես ճանչցած եմ, անշուշտ Պէյրութ: Կիները թիւով աւելի մեծ էին: Տարօրինակը այն է որ Տէր-Զօրէն հազիւ ճողոպրած ու Հալէպ հաստատուած, մեծ-մայրս իր երկու աղջիկներով վերադարձած է ծննդավայր, ճակատէն նոր տուն դարձած եղբայրները ընդունելու համար: Այնտեղ ապրած են մինչեւ քեմալականներու յաղթանակը, օգոստոս 1922: Անկէ ետք անցած են Յունաստան, յետոյ հաստատուած են Լիբանան: Ահաւասիկ ձեզի տեղահանութեան, ջարդի, աղէտի կատարեալ Հայոց պատմութիւն: Ասիկա իր մանրամասնութիւններուն մէջ միայն իւրայատուկ է: Վարիվերոյ բոլորին պատմութիւնն է, շատեր կարող են այնտեղ գտնել իրենց ընտանիքին դրուագներէն մէկը: Թերեւս բոլորին մօտ նոյնքան չէ զարգացած ինչ որ ընտանեկան բերանացի պատում կը կոչուի, այն որ ինծի փոխանցուած է... «հեքիաթ»ի կարգավիճակով: Ինչ որ կը ջանամ օգտագործել, հիմա երբ մարդիկը անհետացած են, կտակելէ ետք ինչ որ կրնային կտակել:

- Ուսանե՞լ էք Բէյրութում եւ ե՞րբ էք տեղափոխուել Ֆրանսիա եւ մանաւանդ սկսել ձեր գրական գործունէութիւնը:

- Երկրորդական ուսումս ըրած եմ Ն. Փ. Ճեմարան, 1957-1964, այն տարիներուն երբ տնօրէն էր Սիմոն Վրացեանը եւ փոխ-տնօրէն ու գրականութեան ուսուցիչՙ ծանօթ բանաստեղծ Մուշեղ Իշխանը: Ի հարկէ ծնողներս այդ ժամանակ որեւէ միջոց չունէին նման «բարձր» վարժարան ղրկելու: Ինչպէս պիտի վճարէին այդ 250 լիբանանեան ոսկին, որ այդ ատեն մեծ գումար մը կը նկատուէր. ասոր համար այդ Շանթի ու Աղբալեանի հիմնած դպրոցը համբաւը ունէր «հարուստներունն» ըլլալու: Տարիներ ետք պիտի գիտնայի որ կացութիւնը տարբեր էր: Հոս է որ անգամ մը եւս կարեւոր դեր կատարեց... հօրս Կիւրինը: Կիւրինցիները քիչ մը ամեն տեղ հայրենակցական միութիւններ ունէին, ասոնց կեդրոնն էր Միացեալ Նահանգներու կազմակերպութիւնը: Ան էր որ նիւթական օգնութիւն կը բերէր հայրենակիցներուն: Ան էր որ Ճեմարանի մէջ երկու աշակերտի տարեկան թոշակը կ"ապահովէր, պայմանաւ որ ասոնք «փայլուն» ըլլային: Ուրեմնՙ այդ երկուքէն մէկը ես եմ եղեր: Բա՞խտ, թէ՞ անբախտութիւն, չեմ գիտեր: Ամէն պարագայիՙ բացառիկ առիթՙ երկրորդական ուսումի: Ահա պատճառ մը ի միջի այլոց կիւրինցիներու հայրենակցական միութեան ցկեանս երախտապարտ մնալու:

Ինչպէս շատ անգամ կը պատահի, դպրոցական օրերէն սկսած էի էջ մրոտել, սովորաբար ոտանաւորներ: Ուրիշներ նման փորձութիւն կ"ունենան, յետոյ կը յաջողին մոռնալ: Իսկ եսՙ առանց մտածելու խնդրի տարողութեան, հիմնովին անգիտակից, կ"ուզէի գրող դառնալ: 1965ին ճեմարանի ուսուցիչներէս Գրիգոր Շահինեան ծրագրեց գրական հանդէս մը հրատարակել, անշուշտ գլխաւորաբար «նորերուն» համար: Եւ այսպէս Յարութիւն Քիւրքճեանին, Շահինեանին պէս ես ալ դարձայ «Ահեկան» հանդէսի երեք խմբագիրներէն մէկը...: Լաւ «դպրոց» մը եղաւ ինծի համար, իսկ «նորերուն» համարՙ փորձառական դաշտ մը: Բայց պարբերականը դադրեցաւ 1970ին: Մինչ այդ ես մեկնած էի Փարիզ 1967ի աշնան, Սորպոնի մէջ փիլիսոփայութիւն ուսանելու: Արդէն Պէյրութի մէջ սկսած էի, Փարիզի մէջ ընթացքը աւարտեցի, աւարտաճառ մըն ալ գրեցի գերմանացի փիլիսոփայ Մարտին Հայտըկերի մասին: Եօթանասունական թուականներուն կ"աշխատակցէի Պէյրութի «Ազդակ»ին, քիչ մըն ալ «Բագին»ին, բայց մանաւանդ Փարիզի «Յառաջ»ին, որ հետզհետէ դարձաւ իմ «տունս»: Երբ 1976ին տիկին Արփիկ Միսաքեանը որոշեց թերթի կողքին գրական-մտածողական ամսական յաւելուած մը հրատարակելՙ «Միտք եւ արուեստ» անունովՙ «բնական» բերումով մը այնտեղ սկսայ գրել շատ աւելի կանոնաւոր կերպով քան առաջ, գրականութեան, նկարչութեան, նոյնիսկ սինեմայի՜ մասին: Ով որ տեսած է այդ աւելի քան երեսուն տարի դիմացած յաւելուածըՙ կրնայ պատկերացում մը ունենալ հոն հրատարակուած նիւթերու այլազանութեան, հարստութեան եւ ինչու ոչՙ խորութեան: Այնտեղ գրողը միայն ես չեմ եղած անշուշտ: Անտեղի է թուել անունները մարդոցՙ ընկերներ ու բարեկամներ, որոնց հետ բաժնած եմ այդ յաւելուածը լեցնելու մե՛րթ պարտականութիւնը, մե՛րթ ալ հաճոյքը: Կարեւոր փորձառութիւն մը եղաւ աս ալ, որ վերջին հասաւ «Յառաջ»ի փակումով 2009ին:

- Չէ՞ որ այդ տարիներին Ֆրանսիա էին հաստատուել նաեւ աչքի ընկնող դէմքեր, մանաւանդ գրականութեան հետ առնչուող գործիչներ: Որեւէ կապ եղե՞լ է Ձեր եւ նրանց միջեւ: Այդ տարիներին կարողացե՞լ էք գրել եւ հրատարակել: Մօտիկից առնչուել է՞ք ֆրանսիացի գրողների հետ:

- Ճիշդ էք: Սակայն ասիկա այն շրջանն էր, երբ «Հայկական Փարիզը» մտեր էր իր մթագնումի փուլին մէջ, թէեւ նոյնիսկ մեկուսացած կամ լռած կամ ամլացած շատ մը գրողներ որոշ ներկայութիւն մը կը կազմէին մեր շուրջ: Կարելի է նոյնիսկ ըսել որ երեսնական թուականներու Փարիզէն, անկէ անդինՙ Պոլիսէնՙ բան մը կը յամենար, տեսակ մը «ոգեկան մթնոլորտ»: Որոշ գրողներու հետ առնչութիւններ ունեցած եմ շատ կանուխէն, պարզապէս որովհետեւ անոնց գործերը սիրած եմ: Սարաֆեանի «Անջրպետի մը գրաւումը» կարդացած էի արդէն Ճեմարան, հակառակ պարոն Մուշեղի վերապահութեան: Բանաստեղծ Իշխանը չէր արգիլեր, նոյն ատեն չէր քաջալերեր որոշ ընթերցումներ, օրինակ... Ինտրայի «Ներաշխարհը» կամ Յ. 0շականի այդ ատեն «վատ համբաւ» վայելող հատ ու կենտ հատորները, ուստի նաեւ Սարաֆեանի իբր թէ «գերիրապաշտ» քերթողագիրքը:

Նիկողոս Սարաֆեանի հետ անձնական ծանօթութիւն հաստատած էի 1967ին: Անոր գրականութեան յատկացուցած էի «Ահեկան»ի մէջ իմ առաջին ընդարձակ ուսումնասիրութիւններէս մէկը: Ի հարկէ բանաստեղծ Սարաֆեան շատ համաձայն չէր գրածիս հետ, բայց քանի որ տպած էի արդէն առանց իրեն ցոյց տալու... որոշ չափով գտնուած էր կատարուած իրողութեան առջեւ, ի վերջոյ դժգոհ չմնաց: Պէտք է ըսել, որ երբեք չէր խրախուսեր որ մարդիկ գրէին իր մասին, կը զարմանար նոյնիսկ որ զինք կարդացող կար: Բանաստեղծը մեռաւ շուտով, 1972ի դեկտեմբերին: Միւս բանաստեղծինՙ Բիւզանդ Թօփալեանի հետ մասնաւոր կապեր չեմ ունեցած, քանի մը անգամ հանդիպած եմ իր «Արաքս» տպարանը: Նոյնիսկ «Անդաստան»ի պատրաստութեան մէջ եղող թիւին համար նիւթ տուած եմ, բայց Թօփալեան իր կարգին մեռաւ 1970ին: Ուրիշ տիպար էր Զ. Որբունին, որ 60-70ական թուականներուն «Հալածուածները» շարքին վերջին վէպերը կը գրէր Սէն-Ժերմէնի ձեղնայարկի մը մէջ, բայց ատոնք լոյս կը տեսնէին Պոլիս կամ Պէյրութ: Որբունին մեծ ընթերցող մըն էր, հետեւող ժամանակակից գրականութեան ընթացքին եւ ունէր գրական փորձ: Անոր կը պարտինք ֆրանսահայ գրականութեան մէջ վէպի վերստին ծաղկումը 60ական թուականներուն: «Եւ եղեւ մարդը», «Թեկնածուն», «Ասֆալթը», «Սովորական օր մը», եւ անտիպ «Տիգրանը» վէպի յղացքին նորոգումը կը կազմեն ոչ միայն սփիւռքահայ, այլեւ ընդհանրապէս հայ գրականութեան մէջ, ինչ ալ ըլլան հեղինակին լեզուական տկարութիւնները: Ի հարկէ այսօր քիչեր ծանօթ են այս երեւոյթին, քանզի քիչեր, մանաւանդ մեր արձակագիրները, կը հաճին ընթերցող դառնալ պահ մը եւ իրենց գիրին համար անցեալ որոնել:

Փարիզի մէջ կար անշուշտ Ֆրանսահայ գրողներու ընկերակցութիւն մը, որ հակառակ Աւետիս Ալիքսանեանի («Աշխարհ» թերթի խմբագիր) կամ սիրելի Կարիկ Պասմաճեանի, բրածոյացած գրողներու խումբի վերածուած էր: Ընկերակցութիւնն ալ տարտամ գրական հանդէս մը կը հրատարակէրՙ «Արահետ»ը: Ի դէպՙ հանդիպումներ ունեցած եմ Հրաչ Զարդարեանի (Որբունիի տան մէջ), նոյնիսկ անգամ մըՙ Շահնուրի հետ, բայց չեմ կրնար ըսել որ այդ գրողները ճանչցած եմ: Անոնց գործերը զիս աւելի կը հետաքրքրէին: Անձերը երբեմն գործին մակարդակին չէին: Բայց ասիկա անբնականոն բան մը չէ: Եւ այս հետաքրքրութիւնը զիս մղած էր ուսումնասիրելու հետզհետէ Յ. 0շականի կոչած «Փարիզի տղոց» գործերը, նոյնիսկ զանոնք դասաւանդելու Արեւելեան լեզուներու հայկական բաժնին մէջ: Այս դասերը ի վերջոյ տարիներ ետք յանգեցան միւս աւարտաճառիս, որ լոյս տեսաւ 2001 թուականին, CNRS պետական հրատարակչութեան կողմէ եւ որ կը կոչուի «Յիսուն տարի հայ գրականութիւն Ֆրանսայի մէջ», 1922 -1972: Կը յուսամ այս հատորի հայերէն տարբերակը լոյս կը տեսնէ Երեւան:

Անշուշտ, կապեր ունեցած եմ ֆրանսացի գրողներու հետ: Երբ մարդ քառասուն տարի Փարիզի նման քաղաք մը կապրի՛ փղոսկրեայ աշտարակի մը մէջ չի կրնար ամրանալ, կէթոյանալ: Շատ մը ֆրանսացի բանաստեղծներու մասին գրած եմ (նոյնիսկ շարք մը սկսած էի «Միտք եւ արուեստ»ի մէջ) եւ այդ առիթով ծանօթութիւն հաստատած եմ անոնց հետ: Պէ՞տք է խօսիմ այս կապերուն մասին: Ֆրանսական մշակոյթը իմ մշակոյթս է որոշ չափով: Ուրե՞մն: Աւելին. պէ՞տք է խօսիմ ամբողջ այն ֆրանսերէն արտադրութեան մասին, որուն ներքեւ ստորագրութիւնս կը գտնուի: Քանի որ տարիներով հայ գրականութիւն, մատենագրութիւն ու լեզու դասաւանդած եմՙ հարկադրաբար գրած եմ այդ մասին իմ երկրորդ լեզուովՙ ֆրանսերէնով: Ինչ ալ ըլլայՙ աքսորի գրող եմ (ոչ տարագիր), որուն համար օտար լեզուները հարազատ են, նոյնքան հարազատ որքան հայերէնը: Երկլեզուութիւնը պարագայական երեւոյթ մը չէ իմ պարագայիս, այլՙ խոշոր բառով մըՙ գոյաբանական եզր մը:

- Այժմ անդրադառնանք ձեր այսօրուայ գրականութեանը: Երեւանում «Սարգիս Խաչենց. Փրինթինֆո» հրատարակչութիւնները, Կիւլպէնկեան հաստատութեան հովանաւորութեամբ, տպել են «Երկխօսութիւն Նարեկացիի հետ», «Հայկական ֆուտուրիզմ», «Մանտրաներ» հատորները: Իսկ այս տարի երկու աշխատութիւն համարեա միաժամանակ. «Շրջում», («Գիշերադարձ») եւ երեք վէպերը միասին. «Սեմեր», «Հատուածը», «Նշան»: Ուրախալի է, չափազանց ուրախալի: Ինչպէ՞ս էք գնահատում այս երեւոյթը:

- Գրողի մը համար հրատարակիչ ունենալը շատ կարեւոր հանգամանք մըն է: Մեր մօտ տակաւին կը տիրէ 19րդ դարու հրատարակչական համակարգը, ուր հրատարակիչը տպարանատէր մըն էր: Բայց տպարանատէրը հրատարկիչ չէ, մանաւանդ երբ դրամով կրնաս տպել տալ գրեթէ ամեն ինչ որ կուզես: Այս «ազատութիւն»ը որակի անկման պատճառներէն մէկն է: Իսկական հրատարակիչը ան է որ ձեռագիրդ կը քննէ, նշումներ կը կատարէ, կը մերժէ կամ կ"ընդունի գիրքդ, քեզի կը վստահի, գիրքի ծրագիրներ կը յուշէ: Մեր մէջ, մեր գրականութեան մէջ եղա՞ծ են նման հրատարակիչներ, չեմ գիտեր: Ինծի ծանօթ չեն: Եկէք խոստովանութիւն մը ընեմ: Ես չէի որ դիմեցի «Խաչենց. Փրինթինֆո» հրատարակութեանՙ Երկխօսութիւնը տպելու համար: Ատիկա առաջնահերթ չէր թուեր ինծի: Հրատարակչութիւնը ինք թելադրեց ինծի որ աւարտեմ «Հայկական ֆուտուրիզմը», որ շատոնց սկսուած եւ նախապէս ֆրանսերէնով գրուած, անտիպ աշխատութեան մը սկիզբն էր: Թերեւս երբեք հատորը լոյս չտեսնէր, եթէ հրատարակիչը չխանդավառուէր նման արկածախնդրութենէ, չմշտէր որ վերջացնեմ, այսինքնՙ գրեմ: Իսկ Նարեկացիի մասին ես արդէն երկու հատորիկներ տպած էի Վենետիկ ու Մոնթրէալ: Ուստիՙ նոր հատոր մը... երկրորդ հրատարակութիւն մըն էր, որ պարզ կրկնութիւնը չէր կրնար ըլլալ: Այդպէս եղաւ նաեւ «Սեմեր», «Հարուածը», «Նշան» երեք պատումներու պարագան (որ պիտի շարունակուի անշուշտ):

Մտքիս ծայրէն իսկ չէր անցած թէ այս հատորները լոյս կը տեսնեն օր մը, երկրորդ անգամ, ան ալ... Երեւան, իմ կենդանութեանս: Ի՞նչ պերճանք Սփիւռքի գրողի մը համար, որ նման երազներ պարտի չսնուցանել, մանաւանդ երբ գիտնալով գիտէ, թէ երկը յաւիտենութիւնն ունի դիմացը: Ուստիՙ ձեր ուրախութիւնը իմս ալ է, ի վերջոյ: Այս աշխատանքներուն դարձը, շրջումը Հայաստանՙ նշանակութիւն մը ունի անկասկած, որուն այնքան ալ հասու չեմ առայժմ: Հիմա տպագրութեան կը սպասէ «Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ» հատորի երկրորդ փորձը: Վերահրատարակութիւնը առիթ է որ բնագիրը վերանայիմ, ստուգումներ կատարեմ, լեզուական ճշդումներ ընեմ, նոր յառաջաբան գրեմ, գրուածը... հաստատեմ անգամ մը եւս: Գաղտնիք պարզել չէ ըսելը, որ... գիրք մը չ"աւարտիր, ոչ թէ որովհետեւ առաջին անգամ գրուածը վատ է կամ անբաւական, այլ նախադասութեանդ վրան պէտք է միշտ աշխատիս, ինչպէս մտքիդ վրայ, մեծ գիրքերու մասին անհուն ըսելիք կայ եւ դուն անպայման անոնց մակարդակին չես հասնիր:

- Ուզում եմ անդրադառնալ «Շրջում» եւ «Գիշերադարձ» շարքի միւս պատումներին: Այն ինքնակենսագրական նիւթ չէ, վէպ չէ, սակայն ապրած մարդու կեանքն է: Պատումներ Ժան-Լիւքի, Տոմինիքի, Սառայի, Մարիա Դշխուհու մասին: Թւում է նրանք իրական դէմքեր ենՙ սակայն գրական անուններով:

- Կարելի է շրջել խօսքը նաեւ ու ըսել, որ անոնք գրական դէմքեր են իրական անուններով: Կը պատահի որ մարդիկ այս շարքի առթիւ խօսին ինքնակենսագրական նիւթէ կամ ատաղձէ: «Սեմերու» ֆրանսերէն թարգմանութեան առթիւ (լոյս տեսաւ 2011ին, Parentheՙses, Marseille) ինքնակենսագրութիւնը առաջ քաշուած է, կը խորհիմՙ պարզապէս որովհետեւ հեշտ է այդ կաղապարը գործածել: Ես ալ իմ կարգիս առիթ ունեցած եմ ըսելու, որ «ինքնակենսագրութիւն» կը կոչեմ ոչ միայն իմ ապրածս, այլեւ իմ լսածներս, իմ գիտցածներս, իմ ժամանակիս, բայց ինձմէ դուրս կատարուած դէպքերու հետ որեւէ առնչում, որ հեռուէն կամ մօտէն զիս հետաքրքրած է: Այլ խօսքովՙ «ինքնակենսագրութիւն» շատ լայն իմաստով, այնքան լայն որ... ինքնակենսագրութիւն չէ: Ես այդ գրութիւնները կը կոչեմ «պատում»: Ձեր նշած անունները, ինչպէս շարքին մէջ յայտնուող շատ ուրիշներ, սկսած Անթիքայէն, Էլմոնէն, Վերժինէն, Արեւիկէն ամբողջ գիծ մը կիներու-, Յակոբներէն, Սեդոներէն, Ղեւոնդներէն ուրիշ գիծ մը այրերու-«բնատիպեր» կը թելադրեն:

Մարդ կը կարծէ որ այդ մարդիկը կային: «Իրական» էին: Յօրինուած, հնարուած չեն: Ուստի գրածս անցեալի յուշերուն ընդմէջէն սեւեռուած վկայութիւն մըն է: Նման բաներ հնարաւոր է մտածել: Ինչո՞ւ ոչ: Մեկնաբանութիւնը լայն ասպարէզ է, եւ ես չեմ որ պիտի հուներ պարտադրեմ, ես որ մտքի, հոգիի, գրչի ազատութիւնը կը նկատեմ գրականութեան, արուեստին պայմանն ու նպատակը, միջոցը (բառին բոլոր առումներով): Զիս հետաքրքրողը մարդկային ձայներն են, անոնց դիրքերը, անոնց յարաբերութիւնները, ոչ այնքան անոնց պայմանական կենսագրութիւնը, անոնց անձնաւորութիւն ըլլալու հանգամանքը: Մարդիկը իրենց ձայներով է որ կու գան մտքիս բեմին վրայ կամ պաստառին դիմացՙ ականջիս: Հասկնալի է որ երբեք ես զիս չսահմանափակեմ սա կամ նա տիպարային իրողութեամբ: Իրականէն աւելի իրական դարձնելը արդեօք յօրինում չէ՞ արդէն, այսինքնՙ fiction: Իսկ պատումը պիտի չփորձուիմ սահմանել, բայց անիկա աւելի ազատ, աւելի խախուտ, աւելի անհաւասարակշիռ գրելու կերպ մըն է, քանի մը դրուագի շուրջ դեգերում մը, որ թոյլ կու տայ մտորումի մեծ աշխատանքին: Վէպը, որ ներկայիս դարձած է ամբողջ գրականութեան համարժէքը, բանաստեղծութիւնը ամբողջովին լուսանցքի վրայ շպրտելէ ետք, վէպը աւելի ծանր հրետանի մըն է, ուր ես զիս նուազ ազատ կը զգամ, խօսքը նուազ ենթակայական կը թուի: Արժեւորում չեմ ըներ: Վերջ ի վերջոյ, ինծի պէս տարիներով «ոտանաւոր» գրած մէկը, որ սա կամ նա չափով, լաւ կամ վատ, կառուցման ու ձեւաւորման կիրքով ապրած է, որուն համար գրականութիւնը մտքի արարք մըն է զգայարանական բարեխառնութեան մը մէջ, դժուար կը հանդուրժէ ժամանակի մէկ գիծէն ընթացող, միամակարդակ, ոճի ու լեզուի նպաստներէն զուրկ (կամ զերծ, ո՞վ գիտէ), հոգեբանական ընդլայնումներէն ախորժող արձակ մը:

- Ի վերջոյ համարո՞ւմ էք, որ հասել էք ձեր նպատակին:

- Իմ նպատակս... իմ նպատա՜կս: Երբեք բանի մըն ալ չեմ հասած: Բանի մը թերեւս միշտ կը միտիմ, առանց իսկապէս ձգտելու: Եկէք խօսինք աւելի ծրագրէ, քան նպատակէ: Մինչեւ հիմա յաջողած եմ գրել եօթը հատոր արձակ. «Սեմեր», «Հարուածը», «Նշան», «Պատկերը», «Անունը լեզուիս տակ», «Երկուք», «Շրջում»: Ասոնք ժամանակագրականօրէն շարունակական ընթացք մը չունին: Ամէն մէկ հատոր գրուած է իբրեւ առանձին միաւոր: Իր ձեւով, գրելակերպով, նկատի առած նիւթով, կերպարային սարիքովՙ ինքնաբաւ է: Բայց նոյն ատենՙ մէկը զօդուած է միւսին տեսակ մը ներքին կապերով (կարելի՞ է խօսիլ ներքին ռելիէֆի մասին): Շատ անգամ մէկը գրած եմ միւսին հետ, օրինակ «Պատկերը» «Անունը լեզուիս տակ»-ին հետ, «Շրջումը»ՙ «Երկուք»ին հետ: Երբ մէկը դժուարութեան մը կը բախիՙ ...կ"անցնիմ միւսին, կը սպասեմ որ խոչընդոտը անհետանայ: Ամէն մէկը գուշակել կու տայ երեւակայական, գիրքերէն դուրս յորդող ամբողջ մը, ճիշդ ինչպէս թաղ մը, հայութիւնՙ համայնք մը կը յուշէ, ըսենք նոյնպէս երեւակայական, ստուերայնացած «Արեւմտահայաստան» մը, ուր Արաբկիրը, Սեբաստիան, Մուշը, Կարինը, Կիլիկիան կը մտնեն:

Այս գիրքերը կը համապատասխանեն մասամբ այն հին ծրագրին, որ իմս էր 70ական թուականներուն սկիզբը. գրել պատմութիւնը ինծի ծանօթ շրջանի մը եւ թաղի մը, 1945-1965 թուականներուն: Անիկա կերպարանք առած էր, երբ անդրադարձած էի որ մեր շուրջի կեանքը, Լիբանանի հայութեան կեանքը շատ տարտամ կերպով ներկայ էր հոն հրատարակուող գիրքերու մէջ: Մ. Իշխան, Ծառուկեան, երէց ուրիշ գրողներ, լաւ բանաստեղծներ են, բայց ասոնց արձակը, ինչպէս քանի ուրիշներու արձակը բոլորովին լուսանցքի մէջ դրած էր Պէյրութը, Պուրճ Համուտը, քէմփերը, լիբանանեան կեանքի վերիվայրումները, որոնք անդրադարձ ունին գաղութի մը կեանքին վրայ: Ո՞ւր էր այդ կեանքը: Մե՛ր կեանքը, երէկ, այսօր: Իրապաշտութիւն քարոզող ուսուցիչ ու քննադատ երբեք չէին անցած գաղափարախօսականի սահմանը: Մինչ այդ... եռուն կեանքը -բարք, սովորութիւն, լեզու-չքանալու վրայ էր: Գիտէք, Սփիւռք կոչուածը խուսափուկ, շուտախոյս երեւոյթ է շատ անգամ: Կը հասկնաք տագնապը, որ ծրագրիս ետեւն է: Նպատակս գաւառի գրականութեան սկզբունքներով արձակ գրել չէ եղած, չեմ ալ արհամարհած ատիկա: Միայն թէ այդ գրականութեան մէկ մասը վկայութիւն ըլլալու իր ջանքին մէջ մոռցած է գեղարուեստական յղացքը: Բարքերէ, անցեալ կեանքի հատակոտոր պատկերներէ որքա՜ն վկայութիւն կայ մեր հայրենակցական միութիւններու հրատարակած յուշամատեաններու մէջ, որքա՞ն անտիպ արխիւային վաւեր նիւթ կայ մարդոց բերնէն առնուած, եւ սակայն հակառակ իրենց մեծարժէք խտութեանՙ ատոնց պակսողը գեղարուեստական յղացքն է: Գրագէտը չկայ: Գրագէտը ճիշդ հո՛ն միջամտելու է: Իսկ մեր մօտ գեղարուեստական յղացք փնտռել գրողներու իսկ մօտ պերճանք չէ՞: Անոնց մեծ մասը անմիջական պէտքի հանգամանք տուած է գիրին, որով գիրը երբեք չէ առանձնացած իբրեւ արուեստի երկ: Ըսե՞մ, չափազանցութիւն թող չըսուի, միայն ստեղծագործ միտք մը կարող է այդ արխիւային կամ վաւերագրական պատրաստի նիւթը ենթարկելու գեղարուեստական մշակում-աշխատաւորումի, որ այդ բոլորին ընծայէ կամ վերընծայէ իր երկրորդ վաւերագրութիւնը:

Ինչ որ է: Ուրեմն դառնամ ծրագրիս:

Մարդիկ, դէպքեր, տեղեր, ահա երրորդութիւնը: Եթէ առաջին երկուքը հասկնալի են, երրորդը նուազ կարեւոր կը թուի, մինչդեռ ինծի համար մարդոց ապրած տեղերը երբեմն իրենք տիպարային բնոյթ ունին, ես անոնց նոյնքան կարեւորութիւն կու տամ, որքան հոն բնակող մարդոց. երեւակայեցէք Կալկաթան կամ Մատրաստը 18երորդ դարուն, հայ գաղութին շուրջ կամ մէջ, եթէ ատոնք հրաշքովՙ գրուած ըլլային: Վերը նշած գիրքերուս մեծ մասը կազմակերպուած է որոշ անուններու, ձայներու շուրջ: Անոնք երբեմն մէկ գիրքէն միւսը կ"անցնին, կը վկայակոչուին: Կը վերադառնան: Առօք-փառօք կ"ուզեն գոյաւորուիլ: Ժամանակաշրջանի դէպքերը կան ի հարկէ. թաղային կռիւներ, միջընտանեկան ճակատումներ, լիբանանեան առաջին քաղաքացիական պատերազմ, արտագաղթ ու ներգաղթ, բայց նաեւ Լիբանանի տարագրութիւն, անկէ առաջՙ երկրին կորուստը, եղեռնի արձագանգները, եւայլն: Տարբեր ժամանակներ, տարբեր միջավայրեր, այլազան հոգեվիճակներ ու մտայնութիւններ: Այսինքնՙ բազմաթիւ պլաններ ու մակարդակներ, ուստի նաեւ բազմաթիւ բարբառներ: Միշտ անմիաւոր: Միշտ տեղափոխութեան ու գաղթի մէջ, միշտ շրջումի մէջ: Կրնա՞մ ըսել... մեր ժողովուրդի պատմութիւնը մօտաւորապէս, մանրանկարային ձեւով, առանց պատմագրութեան չոր-ցամաք կամ անհոգի վերլուծումին (թէեւ գաղութի մը կամ մարդկային փշրանքներու պատմութիւնը գրելը ինքնին մեծ խնդիր է եւ եղածները լայնօրէն անբաւարար իբրեւ մեթոտ, իբրեւ իրագործում): Սկիզբը պատումի կեդրոնը Պէյրութի մէկ արուարձանն է, ապա հետզհետէ կը փոխադրուի քաղաք, յետոյՙ Փարիզ, տեղափոխութիւնը պատմողի կամ պատմասանի կեանքի ընթածիրին կը հետեւի, յստակ է: Բայց նախկին անունները, կերպարները չեն մոռցուիր, անհետ չեն չքանար, որեւէ հատորի մէջ կը յայտնուին նորէն, տեսակ մը երկրոդ կեանքի, գիշերաշրջիկի հանգամանքով: Ինչո՞ւ: Անոնք երբեք մեռած չեն: Էրզուրումցի Անթիքան կամ Մշեցի Նանօն միշտ կայ: Այս վերջինը տեսակ մը շրջումի տիկին Դարուհին է, մնալով հանդերձ Սէն-Էթիէն հաստատուած տիգրանակերտցի մը: Յարատեւ ժամանակի մը մէջ, պատմութենէն վեր, բոլոր անունները, ինչպէս բոլոր ձայները կան միասին նոյն երաժշտութեան մէջ կամ նոյն աղմուկին: Ծրագիրը չէ աւարտած: Կաւարտի՞: Որքան կը յառաջանամ գործին մէջ, այնքան հարցերը կը բարդանան, հատորները ձգտումն ունին ծանրանալու, հաստնալու: Ծայրը չեմ տեսներ: Կը տեսնեմ միայն պակասները, թերիները, մանաւանդ այն բոլորը -մարդկային ճակատագիրներ, դէպքեր, թեմաներ -որոնք ակամայ մէկդի դրած եմ կամ որոնց ակնարկութիւն ըրած եմ միայն: Եթէ չսահմանափակուիսՙ կը կորսուիս: Հասկնալի է թէ ինչո՞ւ կը ջանամ շատ բան զեղչել, ամփոփել, խտացնել, բաւարարուիլ քիչով: Իսկ նիւթը հսկայական է, մանաւանդ որ ատոր մէջ կը մտնէ ոչ միայն դուրսի աշխարհը, այլեւ ներսինըՙ անոր աշխարհը, որ պատմասան կը կոչուի եւ որուն առջեւ կը դրուի գրելու որքան զգլխիչ, այնքան սպառիչ գործողութիւնը:

- Լաւ է ասուած, մէջբերում եմ գրքից ձեր խօսքերը. «Մարդ միշտ տեղէ մը կու գայ, ըսեր է մէկը: Հոնկէ կը խօսի: Իսկ դո՞ւն: Ըսէ՛ ըսելիքդ»:

- Տեղ, խօսք, գրականութիւն, կամ ըլլալ, մտածել, ըսել... ահա տարիներէ ի վեր միեւնոյն խնդիրը: Ատոր անդրադարձած էի գիրքի մը մէջ, որ կը կոչուի «Վայրեր» (1983), հրատարակուած Փարիզ ու չկարդացուած: Տարօրինակ է, կարծես երբեք չեմ հեռացած այդ վայրէն: Նոյնէն: Ատոր կը մնամ հաւատարիմ, ինչպէս մարդ չի կրնար լքել իր ծագումը, նոյնիսկ երբ զայն կուրանայ. ուրացողներու թիւը շատ մեծ է: Իսկ ուրանալ կը նշանակէ դառնալ անուր, այսինքնՙ անտեղ, ուղեկորոյս, առանց կողմնորոշիչի, առանց «հօր», սակայն միշտ կապուած անոր բացառման կանոնով: Կը յիշէք չէ՞, «Շրջում»ին մէջ, եղեռնէն վերապրած, գերմանական ճամբարները վայելած վիպասան Ղեւոնդը, որ զայրոյթի պահու մը (Սէն-Ժերմէնի սրճարաններէն մէկուն մէջ), նորելուկ երիտասարդ-ըմբոստներէն մէկու երեսինՙ հայհոյանքի մը պէս կը նետէ. «Քու ինքնութիւնդ փիճի ինքնութիւն է...»: Հօր ու որդիի յարաբերութեան մէջ, որդին անդադար հերքումի խաղը կը խաղայ, կը մերժէ հօր ընդոծին-պատրաստի ինքնութիւնը, եւ կը թուի թէ այս ըմբոստութիւնը ապօրինութիւն կը ստեղծէ: Ըմբոստութիւնը կը թուի անհաւատարմութիւն ծագումին ու տեղին, մինչդեռ անոնց պայմաններէն մէկն է: Առանց ոչիՙ ի՞նչ այո: Ըմբոստութեան մէջ հնազանդութիւն կայ, հնազանդութիւնՙ աւելի մեծ ու կարեւոր «այո»յի մը: Ամէն որդի որոշ չափով հին ողբերգութեան Անդիկոնէին նման է: Ոչ պիտի ըսէ կարգ-կանոնին, որպէսզի ուրիշ բան մը հաստատէ: Ոչ ըսելը շատ դժուար է: Իսկ եթէ իսկապէս կ"ուզես հաւատարիմ մնալ տեղիդ, որ կը կարծես «ունենալ», պէտք է կարենաս մերժել: Այս է հատումը: Առանց հատումի կեանք չկայ, չէ՞: Առաջին հատումը... կը սկսի մօրմէ անջատուելով: Բայց յաճախ այդ կապը կը շարունակուի շատերու մօտ: Արիւն, ցեղ, կարգ-կանոն, նման «սուպստանցիալ» գոյացութիւններ մօրենական հեղուկի մը պէս մարդիկը կը պահեն մշտական երախայ, որ մեծնալու որեւէ ցանկութիւն չունի ու կը հեշտանայ պատուական հօր շուքով: Մինչդեռ կեանք-մշակոյթ-աւանդութիւն-քաղաքակրթութիւն պատրաստի հանգստարաններ չեն, վերստեղծուող հոլովոյթներ են, աճի, մարդացման պարզ ու բարդ պրոցես ըսենք, որոնք ներկան կը շրջեն որ զօդեն զայն անցեալին: Որպէսզի փոխանցում ըլլայ: Տեղը կամ ինչ որ ատենին կը կոչէի վայրՙ մարդ ինք պիտի ստեղծէ, այնպէս մը սակայն, որ կարծես ան կար քեզմէ անկախ: Սկիզբի, նոր սկիզբի, վերադարձի ցանկութեան արմատը այստեղ է: Իսկ խօսքը, երբ հեռուէն մօտէն ստեղծումին կը վերաբերի, առնչութեան մէջ կը մտնէ այդ վայրին հետ:

Կարծեմ ըսի ըսելիքս:

 
 

ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ #2, 09-02-2013


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4
ARMINCO Global Telecommunications Геноцид армян Analitika.at.ua.