AZG Daily #46, 08-12-2017

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ

Armenian Genocide

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹԻ ՆՈՐ ՀԵՌԱԽՈՍԱՀԱՄԱՐՆԵՐՆ ԵՆ

ԱԶԴԱԳԻՐ

 RSS | WAP | FACEBOOK | PDF | PDF-Culture    
ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ
ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ | ԾԱՂՐԱՆԿԱՐՆԵՐ
ՀԱՅԵՐԵՆԸ ԱՓԻ ՄԵՋ` ԶՐՈՒՅՑ 13. ԲԱՐՈՎ ԵԿԱՐ, ԱՄԱՆՈՐ
ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵՔ «ԱԶԳ»ԻՆ
ԼՈՒՅՍ Է ՏԵՍԵԼ "ԱԶԳ-ՄՇԱԿՈՒՅԹ" ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՄԱՐԸ
#005, 2014-03-28 > #006, 2014-04-04 > #007, 2014-04-11 > #008, 2014-04-18 > #009, 2014-04-24

ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ #7, 11-04-2014



«Համլետ»ի նոր թարգմանություն (Calouste Gulbenkian Foundation)

Տեղադրվել է` 2014-04-10 21:32:09 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 4000, Տպվել է` 66, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 63

ՇԵՔՍՊԻՐԻ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սմբատ Խ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Նոթեր Ուիլյամ Շեքսպիրի «Համլետի»` Արամ Թոփչյանի նոր թարգմանության առթիվ

«Շեքսպիրը դարձել է մի չափՙ ազգերի զարգացման աստիճանը որոշելու համար: Եթե մի ժողովուրդ նրան չի թարգմանում, կնշանակի տգետ է, եթե չի հասկանում, կնշանակի տհաս է, եթե մի լեզու նրա վրա չի գալիս, կնշանակի տկար է»:

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ


Լույս է տեսել Ուիլյամ Շեքսպիրի «Համլետ» ողբերգության` Արամ Թոփչյանի նոր թարգմանությունըՙ մանրակրկիտ մեկնություններով եւ ուսումնասիրությամբ (Ուիլյամ Շեքսպիր, Համլետ/Անգլ. թարգմ., ուսումնասիր. եւ մեկն.ՙ Արամ Թոփչյանի.- Եր., Սարգիս Խաչենց, Փրինթինֆո, 2013. - 700 էջ) : [1] Ուշագրավ մի գործ, որը կոչված է լրացնելու հայ շեքսպիրագիտության բնագավառում արդեն վաղուց առկա բացը: Հատկապես, երբ Հովհաննես Մասեհյանի դասական թարգմանությունից հետո [2] շուրջ մեկ դար էՙ հայ թարգմանական գրականության առջեւ դրված չի եղել «Համլետի» վերաթարգմանության հարցը: Բարձր գնահատելով Մասեհյանի թարգմանությունը, որն առանձնանում է իր ուրույն բնույթով, հաճախ նաեւ` խորաթափանց լուծումներով, նշենք, սակայն, որ, կատարված լինելով մոտ հարյուր տարի առաջ, այն կանխորոշված էր մի համակարգի ելակետով, որն այսօր արդեն արդիական չէ: Այլ կերպ ասածՙ արվեստի ստեղծագործությունների թարգմանության շարունակական գործընթացը երանգավորված է քաղաքակրթական լույսով, որը ժամանակի ընթացքում կարող է աղոտանալ, թուլանալ: Քաղաքակրթական նոր իրականությունն իր հետ բերում է հին ստեղծագործությունների նորովի մեկնաբանության հիմնախնդիրը: Մանավանդ, երբ XX դարի վերջին ակնհայտ էր Շեքսպիրի «մշակութային կարգավիճակի» փոխակերպման իրողությունը: [3]

Նկատենք, որ հայ գրական-մշակութային կյանքում մասեհյանական թարգմանության վերաբերյալ առկա են տարբեր մոտեցումներՙ միմյանց լրացնող կամ ներհակ: Եվ այդ մոտեցումների մեջ առանձնանում է երկու գերակայող միտում, որոնցից մեկը պայմանականորեն կկոչենք թումանյանական (ելնելով Հովհաննես Թումանյանի գնահատականից), իսկ մյուսըՙ իսահակյանական (ելնելով Ավետիք Իսահակյանի գնահատականից): 1) Ըստ Թումանյանի ՙ «Շեքսպիրը դարձել է մի չափՙ ազգերի զարգացման աստիճանը որոշելու համար: Եթե մի ժողովուրդ նրան չի թարգմանում, կնշանակի տգետ է, եթե չի հասկանում, կնշանակի տհաս է, եթե մի լեզու նրա վրա չի գալիս, կնշանակի տկար է»: [4] 2) Ըստ Իսահակյանի ՙ «Նրա ներկա թարգմանությունները իմ կարծիքով անթերի են, կատարյալ, լավագույնը մենք չենք կարող ունենալ երկար ժամանակ, գուցե ընդմիշտ, որովհետեւ դյուրին բան չէ գոտեմարտի բռնվել անգլո-սաքսոն հանճարի հետ»: [5]

Այս երկու միտում-գնահատականների մեջ խտացված են բազմաթիվ գնահատականներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բանավիճային միտում ունի մյուսի նկատմամբ: Իսահակյանական գնահատականը հիացական է եւ հաշվի չի առնում լեզվի դինամիկ զարգացումը: Այսուՙ իսահակյանական ձեւակերպման ծիրում «Համլետ» ողբերգության թարգմանությունն ըմբռնվում է ստատիկ հեռանկարում: Այն մի տեսակ «սրբազան անձեռնմխելիությամբ» է օժտում թարգմանությունը: Այնինչ, ի տարբերություն այս մոտեցման, թումանյանական գնահատականը ենթադրում է նոր լուծումների հնարավորություն , անգամ ոչ ավանդական թարգմանական հնարքների ու արտահայտչամիջոցների հնարավորություն: Այստեղ թարգմանությունն ընկալվում է դինամիկ հեռանկարում, ուր դասական գրականությունն ու դասականության արժեք ստացած թարգմանությունը կարող են արդիականացվել: Ստացվում է, որ մեր օրերում Շեքսպիրի թարգմանիչը կամա-ակամա հայտնվում է թումանյանական եւ իսահակյանական հակադիր սահմանում-ըմբռնումների միջակայքում: Սակայն, բարեբախտաբար, այլ մոտեցում ուներ ինքը` Մասեհյանը.

«Մենք ամենեւին հավակնություն չունինք Շեքսպիրի թարգմանության դժվարին եւ պատասխանատու գործն արժանապես կատարած լինելու. բայց եթե այս աշխատությունը կարող կլինի իբրեւ հիմք ծառայել, որի վրա ապագա ավելի ընդունակ թարգմանիչներ ավելի հարազատորեն կկառուցանեն Շէքսպիրյան մտածության հայացրած շենքըՙ մեր ամենաջերմ իղձը կատարված պիտի համարենք» (Շեքսպիր, Համլետ, իշխան Դանեմարքայի , թրգմ. Հովհաննես Մասեհյան, Վիեննա, Մխիթարյան տպարան, 1921, էջ VII):

Այս մոտեցման համապատկերում ակնհայտ է դառնում, որ չկա դարեր շարունակ ընթացող-գործող ինչ-որ միակ թարգմանական սկզբունք: Այլ կերպ ասածՙ Մասեհյանի խոսքը թարգմանական սեւուսպիտակին հաղորդում է մի նոր երանգ, ինչը խախտում է որեւէ թարգմանության նկատմամբ ամրագրված «անխախտ ավանդույթը»: Արդյունքումՙ թարգմանական գործը դրսեւորվում է իբրեւ քաղաքակրթական «իմաստի ցուցիչ», որն էլ իր հերթին ենթադրում է միեւնույն գործի ոչ թե մեկ, այլ բազմաթիվ թարգմանությունների հնարավորություն (անգամ եթե թարգմանություններից մեկը կամ մի քանիսը բացառիկ են):

Ըստ այսմ էլ փորձենք մի քանի հիմնական գծերով վեր հանել Արամ Թոփչյանի թարգմանության արժանիքները:

1. Այսպեսՙ բացի թումանյանական եւ իսահակյանական ըմբռնումների ներհակությունից, մեր օրերում թարգմանիչը հայտնվում է միմյանց հակառակ այլ խնդիրների միջակայքում եւս. մի կողմիցՙ դասական թարգմանության առկայություն, մյուս կողմիցՙ շեքսպիրագիտական հետազոտություն-մեկնաբանությունների հակասականություն: Հատկապես, երբ Շեքսպիրի այս երկի վերաբերյալ գրականությունը հասնում է հսկայական ծավալի եւ բարդ հարցերի մի թնջուկ է պարունակում, որոնք դեռ մասնագետների մեկնաբանության կարիքն ունեն: Ուստի թվում է, թե թարգմանիչն իր առջեւ ունի երկու հիմնախնդիրՙ հեղինակը (Շեքսպիր) ու դրամատիկական երկը («Համլետ»): Եվ հենց այս երկուսի միջակայքում է, որ պետք է ծավալվի բուն թարգմանական աշխատանքը: Սակայն հընթացս թարգմանության ի հայտ են գալիս բազմաթիվ այլ դժվարություններ եւս: Հայտնի է, որ Շեքսպիրն ամենադժվար թարգմանելի հեղինակներից է, եւ նրա լեզվի հարուստ բառամթերքի մեջ ի մի են բերված անգլերենի բոլոր ոճական շերտերը: Այս առումովՙ ինչպես Համլետ արքայազնին է հաջողվում «գռեհիկից անցնել քնարականին ու վեհին, հեգնական անհեթեթությունիցՙ խոր ներհայեցության» (Էրիխ Աուերբախ) [6], այդպես եւ թարգմանիչը պետք է կարողանա իրականացնել անցումները, ինչը եւ արել է Արամ Թոփչյանը (դրանում կհամոզվենք ընթացքում):

Դժվարություն են հարուցում Շեքսպիրի լեզուն (որը «միջին անգլերեն չէ եւ պատկանում է արդեն վաղ նոր անգլերենի (Early Modern English) զարգացած փուլին», բայց «հիմա այն հաճախ անհասկանալի է նույնիսկ լեզվի կրողներին». էջ 5) եւ տաղաչափությունը, երբ մի կողմիցՙ «անգլերենի տաղաչափության մեջ վճռորոշ է շեշտի դիրքը, թեպետ նշանակություն ունի նաեւ վանկերի քանակը, իսկ հայերենում ռիթմն ստեղծվում է առաջին հերթին վանկերի հավասար թվով (վանկական ոտանավոր)», մյուս կողմիցՙ «անգլերենին լիովին համապատասխան հայկական չափ չի կարող լինել» (էջ 8):

Սակայն այդ հակասությունն ինքնօրինակ կերպով լուծել է Թոփչյանըՙ Շեքսպիրի նոր թարգմանությունն իրականացնելով ասես իբրեւ ստեղծագործական լարում-խթան, շնորհիվ որի ունենք բոլորովին այլ Շեքսպիր: Եվ կրկին համոզվում ես, թե հայերենն ինչքան խորն է ու տարողունակ: Եվ այս համապատկերում թոփչյանական թարգմանությունը մեր առջեւ ծավալվում է որպես խաղՙ մի ընդգրկուն սցենար, ուր միմյանց են համադրվում թարգմանչի, բանաստեղծի, գրականագետի, լեզվաբանի, դրամատուրգ ռեժիսորի ու երաժշտության գիտակի կերպարները: Եվ ըստ այդ ռիթմերի էլ ծավալվում են մի կողմից թարգմանությունը, մյուս կողմիցՙ թարգմանության վերաբերյալ մեկնությունները եւ ուսումնասիրությունը:

2. Բարդ խնդիր է տաղաչափությունը: Այսպեսՙ 1921 թ. «Համլետի» իր նոր թարգմանությամբ Մասեհյանը հիմք դրեց հայ իրականության մեջ Շեքսպիրի թարգմանության տաղաչափական մի ավանդույթի, որին հետեւել են նաեւ հետագայի թարգմանիչները (Խաչիկ Դաշտենց, Ստեփան Ալաջաջյան, Հենրիկ Սեւան, Սամվել Մկրտչյան): Այս բնագավառում եւս Թոփչյանը հանդես է գալիս նորարարությամբ. նա, ի տարբերություն ընդունված 10-15 (տեղ-տեղ` 20) վանկանի տողերի, ամբողջական չափատողերը թարգմանել է երկու հատածով իրարից բաժանված երեք քառավանկ անդամով (4+4+4)` 12 վանկանի տողերով: Ինչպես հեղինակն է (կոնկրետ օրինակների հիման վրա) գրում`

«Քանի որ հայերեն բառերը հաճախ ավելի երկար են անգլերեն բառերից, եւ մեր լեզվում շեշտը վերջնավանկ է (ի տարբերություն անգլերենի շարժական շեշտի), անհնար է որեւէ ծավալուն երկ հայերեն թարգմանել միայն յամբերով կամ յամբ-քորեյներով: Բայց քառավանկ անդամը (երկու յամբ, քորեյ ու յամբ, երկու քորեյ, մեկ քառավանկ ոտքՙ պեոն, շեշտի տարբեր դիրքերով եւ այլն) հավասար է զույգ երկվանկ ոտքի, ուստի այն բավական հարազատորեն փոխանցում է շեքսպիրյան բանաստեղծության ռիթմը, իսկ 4+4+4 կառուցվածք ունեցող հայկական չափատողիՙ անգլիականի համեմատ մեկ կամ երկու լրացուցիչ վանկը հնարավորություն է տալիս, սովորաբար առանց կուրուստների կամ, երբեմն, աննշան կորուստներով (այսինքնՙ հատուկենտ անկարեւոր բառերի բացթողմամբ), անգլերեն մեկ տողը թարգմանել հայերեն մեկ տողով» (էջ 8):

Եվ իրոքՙ Թոփչյանի ընտրած 12 վանկանի տողերի շնորհիվ մի կողմից վանկերի տնտեսում է արվել, մյուս կողմից թարգմանության ռիթմը մոտեցել է շեքսպիրյան` հինգ երկվանկ ոտքերից բաղկացած չափատողերին: Ավելինՙ հնարավոր է եղել վերարտադրել բնագրի իմաստային գրեթե բոլոր նրբությունները (մեղեդի, տրամադրություն, թրթիռ, հուզականություն եւ այլն): Ընդսմին Թոփչյանը նպատակ է ունեցել ոչ թե մասեհյանական ավանդույթը մերժելու, այլ պարզապես Շեքսպիր թարգմանելու համար հայերենի տաղաչափության այլ հնարավորություններ օգտագործելու (էջ 626):

Այս նորամուծության առանձնահատկություններն ի ցույց դնելու համար հարկ ենք համարում որոշ հատվածներ համեմատել Մասեհյանի թարգմանության հետՙ անգլերեն բնագրի հետ լծորդմամբ: Ահաՙ մի կարեւոր հատված.

Թրգմ. Արամ Թոփչյանի  

Լինե՞լ, թե չլինել... / սա է հարցը, / ո՞րն է արդյոք

Մեզ ավելի / ազնիվ թվում. / տանե՞լ վայրագ

Ճակատագրի / պարսատիկներն / ու նետերը,

Թե՞ զենք վերցնել / աղետների / մի ծովի դեմ

Ու դիմադրել, / վերջ տալ դրանց: / Մեռնելՙ քնել,

Ուրիշ ոչինչ, / եւ ասել, թե / սոսկ քնելով

Փարատում ենք / սրտի մորմոքն / ու բնական

Բյուր չարիքներ, / որոնց ժառանգն / է մարմինը.

Տենչալի՛ է / նման վախճան. / մեռնելՙ քնել...

էջ 75


Թրգմ. Հովհաննես Մասեհյանի (1921)  

Լինել, թե չլինել, / այս է խնդիրը.

Ո՞րն է հոգեպես / ավելի ազնիվ,

Տանել գոռ բախտի / պարսաքարերը / եւ սլաքները,

Թե զենք վերցնել / ցավ ու վշտերի / մի ծովի ընդդեմ

Եվ, դիմադրելովՙ / վերջ տալ բոլորին:

Մեռնել, քնանալ, / ոչինչ ավելի.

Եվ մտածել, / թե մի պարզ քնով / մենք վերջ ենք տալիս

Այն սրտացավին / եւ բյուր բնական / անձկություններին,

Որոնց ժառանգն է / մեր հեգ մարմինը,

Մի վախճան է դաՙ / հոգով բաղձալի:

Մեռնել, ննջել...

էջ 60


To be, or not to be, that is the question:

Whether 'tis nobler in the mind to suffer

The slings and arrows of outrageous fortune,

Or to take arms against a sea of troubles,

And by opposing, end them. To die, to sleep,

No more, and by a sleep to say we end

The heart-ache, and the thousand natural shocks

That flesh is heir to: 'tis a consummation

Devoutly to be wished. To die to sleep...

III.1.56-64


Այս հանրահայտ տողերում կարեւոր է հատկապես այն, որ Թոփչյանը նախընտրել է that is the question-ը թարգմանել «սա է հարցը», այն դեպքում, երբ մենք սովոր ենք մասեհյանական «այս է խնդիրը» տարբերակին: Նկատենք, որ դեռ Լուիզա Սամվելյանն է անդրադարձել այդ իրողությանըՙ նշելով, որ «Մասեհյանի «այս է խնդիրը» մտքային շեղում ունիՙ խնդիրը լուծում է պահանջում, հարցըՙ պատասխան»: [7] Մյուս կողմիցՙ Թոփչյանի կողմից ընտրված բանաստեղծական չափի շնորհիվ հայերեն թարգմանությունն ընթանում է բնագրին համահունչ: Մենախոսությունն անգլերենում բաղկացած է 33 տողից, որը պահպանված է Թոփչյանի մոտ այն դեպքում, երբ Մասեհյանի ընտրած չափով այն դարձել է 40 տող (վերը բերված հատվածում արդեն առկա է հավելյալ 2 տողը):

Բացի այդՙ ուշագրավ է, որ ռիթմի եւ տաղաչափության նման ըմբռնումը նաեւ հնարավոր է դարձնում հայերենով արտահայտել Շեքսպիրի խոսքին սեղմություն հաղորդող աֆորիստիկ մտածողությունը: Այլ կերպ ասածՙ Թոփչյանի ընտրած տաղափաչության շրջանակներում հնարավոր է դառնում շեքսպիրյան մտքի հարուստ բովանդակությունը ներառել-պարփակել համառոտ, սեղմ եւ հատու կառույցի մեջ:

Ահաՙ այլ օրինակներ.

Թրգմ. Արամ Թոփչյանի Թրգմ. Հովհաննես Մասեհյանի (1921)
Քեզ պա՛րզ պահիր, / բայց երբեքՙ ոչ / անբարեկիրթ.
Եթե ունես / արդեն փորձված / բարեկամներ,
Նրանց պողպատ / օղակներով / կցի՛ր հոգուդ,
Սակայն ափդ / մի՛ ձանձրացրու / ձեռքսեղմումովՙ
Ամեն միՙ նոր / ձվից ելած / ու անփետուր
Ընկերոջ հետ: / Կռվից խո՛ւյս տուր, / բայց երբ ուշ է,
Այնպե՛ս արա, / որ թշնամիդ / խույս տա քեզնից:
Էջ 35-36
Մարդամո՛տ եղիր, / բայց ոչ գռեհիկ:
Բարեկամներիդ, / որ ընտրած լինես / եւ փորձի դրած,
Պողպատ օղերով / պրկի՛ր հոգուդ հետ.
Բայց ձեռքիդ ափը / մի՛ կոշտացընիրՙ / պատվասիրելով
Նոր ձվից ելած / եւ դեռ անփետուր / ամեն ընկերի:
Զգո՛ւյշ կաց կռվից, բայց երբ մեջ մտար`
Այնպե՛ս տար գործը, / որ զգուշանա / ոսոխդ քեզնից:
էջ 18
Be thou familiar, but by no means vulgar,
Those friends thou hast, and their adoption tried,
Grapple them unto thy soul with hoops of steel,
But do not dull thy palm with entertainment
Of each new-hatched, unfledged comrade. Beware
Of entrance to a quarrel, but being in,
Bear"t that th"opposed may beware of thee.
I.3.61-65
Գիտեմ, նման / թակարդով են / կտցար որսում.
Երբ արյունը / բորբոքվում է, / հոգին շռայլ
Երդումներ է / հղում լեզվին: / Տալիս են այդ
Բոցերն, աղջի՛կ, / ավելի լույս, / քան ջերմություն,
Բայց երկուսն էլՙ / խոստման պահին / արդեն մարած.
Մի՛ համարիր / դրանք կրակ...
էջ 37
Հա՜, որոգայթներ / կտցար բռնելու:
Ես շատ լավ գիտեմ, / որ երբ արյունը / բոցավառվում է,
Ի՜նչ շռայլությամբ / հոգին երդումներ / տալիս է լեզվին.
Այդ, բոցերն, աղջի՛կ, / որ լոյս են սփռում, / բայց ոչ ջերմություն,
Երկուսիցն էլ զուրկ / հենց խոստանալիս, / դեռ բերնից չելած,
Չպետք է երբեք կրակ համարես...
էջ 20
Ay, springes to catch woodcocks, I do know,
When the blood burns, how prodigal the soul
Lends the tongue vows. These blazes daughter,
Giving more light than heat, extinct in both,
Even in their promise, as it is a-making,
You must not take for fire
I.3:116-119
Եվ աղոթքում / ի՞նչ կա, բացի / երկու ուժից.
Մեկնՙ արգելող, / որ չընկնենք, / մեկն էլՙ ներող,
Երբ ընկած ենք:
էջ 94
Եվ աղոթքի մեջ / ի՞նչ կա, բայց միայն / երկու զորություն.
Փորձանքից պահվիլ, / քանի չենք ընկած,
Եվ ներում գտնելՙ / ընկնելուց հետո:
էջ 80
An what"s in prayer but this two-fold force,
To be forestalled ere we come to fall,
Or pardoned being down?
III.3.48-50
Ի՞նչ է մարդը.
Սոսկ կենդանի, / եթե ուտելն / ու քնելը
Հիմնական շահն / ու օգուտն են / նրա կյանքի:
Ով մեզ ստեղծեց / անցյալին ու / ապագային
Նայող զորեղ / գիտակցությամբ, / մեզ չտվեց
Ձիրքն ու խելքը / աստվածային, / որ ապարդյուն
Այն բորբոսնի:
էջ 110
Ի՞նչ բան է մարդը.
Եթե իր կյանքի / գլխավոր շահը / եւ փոխարժեքը
Միմիայն ուտել / եւ քնել լինի:
Անասուն միայն, / ոչինչ ավելի,
Անտարակույս, Նա, / որ մեզ ստեղծեց / այս լայն հանճարով,
Դեպի հետ նայող / եւ դեպի առաջ,
Չպարգեւեց մեզ / այնպիսի մի մեծ / ընդունակություն
Եվ աստվածանման / բանականություն,
Որ նրանք անպետք / բորբոսնեն մեր մեջ
էջ 98
What is a man,
If his chief good and market of his time
Be but to sleep and feed? A beast, no more:
Sure he that made us with such large discourse,
Looking before and after, gave us not
That capability and godlike reason
To fust in us unused.
IV.4.34-40

Բայց Շեքսպիրի ողբերգության թարգմանության արդիականությունը չի սահմանափակվում միայն տաղաչափական նորամուծությամբ: Ճիշտ հակառակըՙ տաղաչափությունը սոսկ մեկնարկային է, որի վրա հավաքվում եւ համադրվում են մի կողմից բանաստեղծական հաստատուն ձեւը, մյուս կողմից հնչողության շարժուն բնույթը: Մի բան, որ հնարավոր է դարձնում ոչ միայն տեքստի գեղեցիկ առոգանումը, այլեւ թատերայնացումը (մասնավորապես ձեւի շարժունության համածիրում): Թվացյալ անհնարինություն, երբ անշարժի (բանաստեղծական ձեւի) եւ շարժունի (թատերայինի) ներհակության-լարվածության միջակայքում թարգմանիչը կանգնում է լուրջ խոչընդոտի առջեւ: Սակայն, ի պատիվ թարգմանչի, ասենք, որ նրա աշխատանքի առավելություններից է նաեւ այդ ներհակությունների հաղթահարումն ու համադրումը, շնորհիվ որի դրաման ոչ միայն ուղղակի բանաստեղծական, այլեւ բեմական կենդանի ընթացք ունի: Այլ կերպ ասածՙ թարգմանչին հաջողվել է իրականացնել ոչ միայն «աչքով մտածված», այլեւ «ականջով մտածված» թարգմանություն: Մի բան, որը հնարավոր է դարձել Արամ Թոփչյան թարգմանչի կերպարում բանաստեղծի ու դրամատուրգ-ռեժիսորի կերպարների ներդաշնակ առկայության շնորհիվ:

3. Շեքսպիրի թարգմանության հիմնական դժվարությունների շարքում նշենք նաեւ բառախաղերի (quibble) դիմելու նրա սովորությունը, մի բան, որը լրացուցիչ դժվարացնում է թարգմանչի գործը: Հետեւյալ օրինակին ուշադրություն է դարձրել դեռեւս Թումանյանըՙ անդրադառնալով Մասեհյանի 1894 թ. թարգմանությանը: Խոսքը effect եւ defect բառերով բառախաղի մասին է.

Ա. Թոփչյան Հովհ. Մասեհյան (1921)
դրություն - թերություն էջ 56հետեւանք - թեթեւանք էջ 40
...Եվ այժմ մեզ
Դեռ մնում է / պարզել պատճառն / այդ դրության ,
Ավելի ճիշտ / ասածՙ պատճառն / այդ թերության ,
Քանզի թերի / դրությունը / պատճառ ունի.
Այժմ մնում է / այս հետեւանքի / պատճառը գտնել,
Կամ լավ է ասել, / այս թեթեւանքի .
Քանի որ անշուշտ / այդ թեթեւական / հետեւանքն անգամ
Իր պատճառն ունի:

...And now remains
That we find out the cause of this effect,
Or rather say, the cause of this defect,
For this effect defective comes by cause.
II.2.100-103

1894 թ. իր թարգմանության մեջ Մասեհյանը բառախաղի տպավորությունն ապահովել էր նույնահնչյուն «հետեւություն» ու «դեդեւություն» բառերի կիրառմամբ: Այդ նկատի ունենալով է Թումանյանը նշել, թե կարիք չկա շեքսպիրյան բառախաղերը փոխարինել «այնպիսի բառերով, որոնք միայն նույնահնչյուն են եւ ուրիշ ոչինչ»: [8] Թեպետ 1921 թ. թարգմանության մեջ Մասեհյանը վերանայել է հատվածը, բայց կրկին առկա է նույն մոտեցումը. բառախաղն իրականացվել է նույնահնչյուն բառերի միջոցովՙ «հետեւանք» ու «թեթեւանք», այն դեպքում, երբ «թեթեւանքը» նշանակում է` «վարքի թեթեւություն, թեթեւաբարոյություն, թեթեւսոլիկություն» [9], իսկ անգլերեն defect բառի դիմաց ունենք «պակասություն, թերություն, նվազություն // հանցանք, վրիպակ, սխալանք // անկատարություն, արատ, բիծ» եւ այլն: [10] Իսկ ի պատիվ Թոփչյանիՙ կարող ենք ասել, որ նա կարողացել է բառախաղն իրականացնել ոչ միայն նույնահնչյունության միջոցով («դրություն» եւ «թերություն»), այլեւ` հարազատ մնալով բնագրին:

4. Այսուՙ ուշագրավ է, որ Թոփչյանի համար թարգմանությունը բառիմաստի հնարավորինս ստույգ եւ համարժեք վերարտադրումն է : Շնորհիվ դրաՙ թարգմանչին հաջողվել է պահպանել թե՛ տեքստի կառույցը եւ թե՛ բառամթերքը. միայն ծայրահեղ դեպքերում է, որ նա դիմել է թարգմանական հավելումների կամ սղումների քայլին: Այդպես հնարավոր է եղել վերստեղծել բնագրի բառաիմաստային եւ կառուցվածքային համարժեքը: Իբրեւ ասվածի վկայություն դիտարկենք երկու առանցքային բառ (օրինակները շատ են)ՙ տեսնելու թարգմանչի կողմից դրանց հայերեն համարժեքների կիրառման պատկերը: Նկատենք, որ Մասեհյանը հաճախ մի բառի դիմաց օգտագործել է հայերեն բազմաթիվ համարժեքներ, իսկ Թոփչյանը ձգտել է առավել հետեւողականության` տարբերակներ օգտագործելով միայն անհրաժեշտության դեպքում, բանաստեղծական չափի կամ հանգի թելադրանքով, կամ էլ ելնելով տվյալ կոնկրետ համատեքստից: Օրինակՙ foul («պիղծ», «գարշելի», «աղտոտ», «հանցավոր») բառը Թոփչյանը թարգմանել է հայերեն չորս համարժեքով, իսկ Մասեհյանը` յոթ:

-Ա. ԹոփչյանՀովհ. Մասեհյան
foul play (I.2.258)
foul crimes (I.5.12)
foul murder (I.5.25)
foul and pestilent (II.2.302)
foul disease (IV.1.21)
The foul practice (V.2.323)
as foul as Vulcan"s stithy
(III.2.79-80)
foul deeds (I.2.259)
foul murder (III.3.52)
պիղծ խաղ, էջ 33
պիղծ մեղքերը, էջ 42
պիղծ սպանության, էջ 42
պիղծ ու վարակիչ, էջ 63
պիղծ հիվանդություն, էջ 104
Այդ պիղծ դավը, էջ 148
սեւ, Վուլկանի դարբնոցի պես, էջ 82
գործն անօրեն, էջ 33
զազիր սպանությո՞ւնս, էջ 94
պիղծ ոճիր, էջ 16
պիղծ ոճիրները, էջ 25
ժանտ սպանության, էջ 25
գարշ ու ժահահոտ, էջ 47
վատ ախտ, էջ 92
Իմ անարգ դավը, էջ 140
Վուլկանի սալից ավելի մրոտ, էջ 68
զազիր գործերը, էջ 15
իմ ժանտ սպանությունը, էջ 8

Իբրեւ երկրորդ օրինակ վերցնենք conscience-ը, որը Շեքսպիրի բառապաշարում բանալի բառերից է, եւ որի նշանակության շուրջ մինչ օրս անհամաձայնություններ կան:

-Ա. ԹոփչյանՀովհ. Մասեհյան
conscience of the king (II.2.609)
my conscience (III.1.51)
Thus conscience (III.1.83)
conscience (IV.5.133)
conscience (IV.7.1)
my conscience (V.2.58)
conscience (V.2.67)
my conscience (V.2.300)
թագավորի խիղճը, էջ 72
խիղճս, էջ 75
Այսպես խիղճը, էջ 76
խիղճ, էջ 116
խիղճ, էջ 120
խղճիս, էջ 139
խիղճը, էջ 140
խղճիս, էջ 147
արքայի խիղճը, էջ 56
իմ խղճմտանքը, էջ 60
Խոհամտությունը, էջ 61
խիղճ, էջ 105
խիղճ, էջ 110
խիղճս, էջ 130
խղճմտություն, էջ 131
խիղճս, էջ 139

Բանասերների մի մասը կարծում է, որ «Լինե՞լ, թե չլինել» մենախոսության մեջ (3.1.83) այն պետք է հասկանալ իբրեւ «մտորում, խոհ կամ ինքնադիտում» (Է. Բրեդլի, Թ. Սփենսեր, Է. Թոմփսոն ու Ն. Թեյլոր, Ա. Բրեդլի եւ այլք), իսկ մյուս մասըՙ «խիղճ, խղճմտանք» (Հ. Ջենքինզ, Ֆ. Էդուրադզ, Ջ. Հիբբարդ եւ այլք): Մասեհյանը բառը թարգմանել է` «խոհամտություն», իսկ Թոփչյանը, այն «խիղճ» թարգմանելով, իր հետազոտության մեջ այդ ընտրության հիմնավորմանը նվիրել է մի առանձին ենթագլուխ (էջ 476-482), որտեղ մասնավորապես գրում է.

«Բառի «խիղճ» իմաստը «Լինե՞լ, թե չլինել»-ում լավագույնս հաստատվում է «Ռիչարդ III» (1592/3) ողբերգության երկու հատվածով: «Որտե՞ղ է խիղճդ հիմա» (Where"s thy conscience now?), - հարցնում է մի մարդասպան մյուսին (I.4.124), «Ես դրա հետ գործ չունեմ. դա մարդուն երկչոտ է դարձնում» (I"ll not meddle with it. It makes a man a coward.), - ասում է երկրորդ մարդասպանը (I.4.131-132): «Օ՜ երկչոտ խիղճ (O coward conscience), ինչո՞ւ ես ինձ ցավ պատճառում», - բացականչում է մի րոպե իր մեղքերի մասին մտածող ու պատժից վախեցած Ռիչարդը (V.5.132): Ընդ որում, ինչպես «Լինե՞լ, թե չլինել»-ում, «խիղճ» ու «երկչոտ» բառերը հանդես են գալիս կողք-կողքիՙ օգնելով հստակեցնել III.1.83-րդ տողի իմաստը» (էջ 478-479):

Այս համեմատությունների համատեքստում ուրվագծվում են նաեւ մասեհյանական ու թոփչյանական թարգմանությունների առանձնահատկությունները: Այսպեսՙ Մասեհյանի թարգմանության առանձնահատկությունը, «թարգմանական գաղտնիքը» տեքստն ամբողջի, ընթացքի մեջ ներկայացնելն է, այն դեպքում, երբ Թոփչյանի մոտեցումն է` երկը թե՛ ընդհատական եւ թե՛ ամբողջական ընթացքի մեջ դիտարկելը:

5. Թարգմանական խնդիրներից է նաեւ այն, որ Շեքսպիրը կիրառել է բառիմաստներ, որոնք սերում են առասպելաբանական մտածողությունից, եւ հարկավոր է դրանք զանազանել բառերի սովորական, առտնին նշանակություններից : Այս համապատկերում ի հայտ է գալիս Թոփչյանի թարգմանության մեկ այլ առանձնահատկություն եւսՙ բառի առասպելաբանական իմաստը ճշտիվ վերարտադրելու կարողությունը: Իբրեւ օրինակ վերցնենք squeak բայը, որի իմաստներից են` «ծվալ», «ճռալ», «գոռալ» եւ այլն: Թոփչյանն ընտրել է «ճվալ» տարբերակը, որն առաջին հայացքից տարակուսանքի տեղիք կարող է տալ.

Գերեզմաններն / անտեր թողածՙ /պատաններով
Մեռյալները / ճվում էին / ու թոթովում
Փողոցներում:
Թրգմ. Արամ Թոփչյանի, էջ 23
Շիրիմներն իրենց /
վարձակալներից / դատարկվում էին,
Եվ մեռելները, / պատանած, Հռոմի / փողոցների մէջ
Թոթովում էին / եւ աղաղակում:
Թրգմ. Հովհ. Մասեհյանի (1921), էջ 5

The graves stood tenantless, and the sheeted dead
Did squeak and gibber in the Roman streets.
I.1.119

Սակայն, բարեբախտաբար, այս հատվածի դժվարհասկանալիությունը հաղթահարելի դարձնելու, ինչպես նաեւ «ճվալ» բառը հիմնավորելու համար թարգմանիչը տալիս է հետեւյալ ծանոթագրությունը (էջ 159). « ճվում էին ու թոթովում - Հոմերոսից ի վեր ոգիների ձայնը ծվծվան էր համարվում (հմմտ. Jenkins): «Ոդիսական»-ում (XXIV.5-6) Պենելոպեի փեսացուների ոգիները թռչում ենՙ չղջիկների պես ծվծվալով» (նկատենք նաեւ, որ այս հատվածում Թոփչյանի թարգմանությունից բացակայում է «Հռոմի» կամ «Հռոմեական» բառը (Roman), ինչը, սակայն, ոչ թե վրիպել է թարգմանչի աչքից, այլ մեջբերված հատվածից երկու տող առաջ արդեն կա «Հռոմ» բառը, ուստի նա հատվածը չի ծանրաբեռնել նույնի կրկնությամբ):

6. Շեքսպիրի թարգմանության հիմնախնդիրներից է եւ ոճական առանձնահատկությունների պահպանումը , հատկապես երբ նրա յուրաքանչյուր հերոս խոսում է իր բնորոշ բառապաշարով, միայն իրեն հատուկ եղանակով: Այստեղ դարձյալ գործ ունենք հմուտ թարգմանության հետ եւ կարող ենք ասել, որ Թոփչայնին հաջողվել է վերարտադրել այդ բազմազանությունը եւսՙ ոճական համադրության եւ անգամ հակադրության ճանապարհովՙ հասցնելով տեքստը պոլիֆոնիկ հնչողության: Իբրեւ օրինակ բերենք ռամիկի խոսքում գրաբարյան «այդու» բառի օգտագործումը: Թվում է, թե թարգմանիչն այստեղ վրիպել է, այնինչ ծանոթագրության մեջ կա դրա պատճառաբանումը. «Այդու - բնագրումՙ argal, որը, լատիներեն ergo-ի («ուրեմն/հետեւաբար». հիշենք Դեկարտի հայտնի խոսքը. Cogito ergo sum [«Մտածում եմ, ուրեմն կամ»]) աղավաղում լինելով, շատ ծիծաղաշարժ է: Ռամիկը ջանում է բարձր ոճով խոսել, ուստի եւ թարգմանել ենք համապատասխան գրաբարյան բառաձեւով)» (էջ 299):

Ա Ռամիկ - Խելքդ հավանեցի, ազնի՛վ խոսք: Կախաղանը լավ է ծառայում, բայց ինչպե՞ս: Լավ է ծառայում վատ բան անողներին, իսկ դու վատ բան ես անումՙ ասելով, թե կախաղանը եկեղեցուց ամուր է շինված: Այդուՙ կախաղանը քեզ լավ կծառայի: Մե՛կ էլ փորձիր:
Թրգմ. Արամ Թոփչյանի, էջ 129
1 Clown - I like thy wit well in good faith, the gallows does well, but how does it well? It does well to those that do ill. Now thou dost ill to say the gallows is built stronger than the church; argal, the gallows may do well to thee. To"t again, come.
V.1.45-49
Ա Գերեզմանափոր - Ես սիրեցի քո սրամտությունը, ես իմ հոգիս. կախաղանը լավ է գործում. բայց ի՞նչպէս է լավ գործում. նա լաւ է գործում դեպի նրանց, որոնք չարություն են գործում: Հիմա դու չարություն ես գործում, ասելով, թե կախաղանը ավելի ամուր կերպով շինուած է քան եկեղեցին. հետեւություն. կախաղանը կարող է բարություն գործել: Դէ՛հ, շարունակենք:
Թրգմ. Հովհ. Մասեհյանի (1894), էջ 183-184
Ա Գերեզմանափոր - Հա՛, ես իմ հոգիս, խելոք բան ասիր. կախաղանը լավ է գործում. բայց ինչպէ՞ս է լավ գործում. լավ է գործում վատ գործողի համար. հիմա դու վատ ես գործում, երբ որ ասում ես, թե կախաղանը եկեղեցուց դիմացկուն է. ասել է թե կախաղանը քեզ համար շատ լավ կը գործի. հայդէ՛, նորի՛ց մտածիր:
Թրգմ. Հովհաննես Մասեհյանի
(1921), էջ 119

Պետք է նաեւ նշել, որ Մասեհյանի երկու տարբերակում էլ Clown-ը չի թարգմանվել իբրեւ «ռամիկ» կամ «գեղջուկ», այլՙ «գերեզմանափոր»: Թոփչանի մոտ մի կողմից դա արդեն շտկված է ըստ բնագրի, մյուս կողմիցՙ ընտրվել է «ռամիկ» տարբերակը, այլ ոչ թե «գեղջուկը»: Բանն այն է, որ հայերենում «ռամիկը» համաժեք է «գռեհիկին», «անտաշին» կամ «անկիրթին» (տե՛ս Մալխասյանցի համապատասխան բառահոդվածըՙ հատոր 4, էջ 157), ինչը եւ նկատի է ունեցել Շեքսպիրը (անգլերեն clown բառը նշանակում է նաեւ «միմոս, ծաղրածու, խեղկատակ»): Բացի այդՙ Շեքսպիրի մոտ միայն մի ռամիկն է կոնկրետ նշվում իբրեւ գերեզմանափոր, իսկ մյուսն ընդամենը ենթադրվում է (ավելին` ինչպես Թոփչյանն է նշում, «Բ ՌԱՄԻԿ - Չէ՛, լսի՛ր, պարո՛ն փորող» հատվածը «ենթադրել է տալիս, որ Բ Ռամիկը գերեզմանափոր («փորող») չէ» (էջ 299)):

7. Ոճական առանձնահատկության մեկ այլ դրսեւորում է քնարականության պահպանումը : Գրքին ուշագրավ հավելում են «Համլետի» մեջ տեղ գտած երգերի նոտագրությունները (էջ 629-632): Մի բան, որ ժամանակին արել է նաեւ Մասեհյանը` 1921 թ. իր թարգմանության ծանոթագրություններում զետեղելով երգերի նոտագրությունները (էջ 157-160): Մեջբերենք Օֆելիայի երգերից մեկը.

Մի՞թե նա հետ չի գալու,
Մի՞թե նա հետ չի գալու,
Մեռավ, չի գա նա,
Քո շիրի՛մ գնա:
Երբեք էլ հետ չի գալու:
Ձյան պես մորուք նա ուներ,
Վուշի նման գիսակներ...
Նա գնաց, գնաց,
Ողբում ենք լքված.
Գթա՛ նրա հոգուն, Տե՜ր:
Թրգմ. Արամ Թոփչյանի, էջ 118
Հետ չի՞ դառնա միթե նա,
Հետ չի՞ դառնա միթե նա.
Ոչ, ոչ, մեռավ. մեռի՛ր եւ դուն.
Նա չի դառնա մեկ էլ տուն:
Մորուք ուներ ձյունի պես,
Եվ մազերը վուշի պես,
Գնա՛ց, գնա՛ց,
Զուր է մեր լաց,
Ողորմի՛ր, տե՛ր, իր հոգուն:
Թրգմ. Հովհ. Մասեհյանի (1921), էջ 107

And will a not come again?
And will a not come again?
No, no, he is dead,
Go to thy death-bed,
He never will come again.
His beard was as white as snow,
All flaxen was his poll,
He is gone, he is gone,
And we cast away moan,
God a mercy on his soul!
IV.5.188-197

Թոփչյանը կարողացել է հասնել քնարականությանՙ բնագրին հավատարիմ մնալով, կարծես փոխառելով բնագրի այդ հատկանիշը (նա նաեւ պահպանել է տողերի ու, գրեթե ճշգրտորեն, վանկերի քանակը, ինչը հնարավորություն կտա այդ երգն ավանդական անգլիական մեղեդիով հայերեն կատարելու): Մասեհյանի թարգմանության քնարականությունը հնարավոր է դարձել մի տող բաց թողնելու եւ տեղ-տեղ բնագրից շեղվելու ճանապարհով (օրինակՙ No, no, he is dead, / Go to thy death-bed-ը Թոփչյանը ճիշտ թարգմանել է` «Մեռավ, չի գա նա, / Քո շիրի՛մ գնա», իսկ Մասեհյանն ազատորեն` «Ո՛չ, ո՛չ, մեռավ, մեռի՛ր եւ դուն, / Նա չի դառնա մեկ էլ տուն»):

Այսպիսովՙ թարգմանչին ոչ միայն հաջողվել է մեզ փոխանցել երկի ոճական ինքնատիպությունըՙ բնագրին հարազատ մնալով, այլեւ ապահովել գործող անձանց խոսքի անհատականացումը. մի բան, որի վրա թարգմանիչները հաճախ են սայթաքում: Հենց այս համապատկերում էլ կարելի է առանձնացնել երկու թարգմանությունների եւս մի տարբերություն.

Մասեհյանի թարգմանությունն ավելի շատ բանաստեղծական է: Բանաստեղծականությունը նրա կենսական խթանն ու առանձնահատկությունն է, որի շնորհիվ այն չի կորցնում իր արդիականությունը:

Թոփչյանի թարգմանությունը բանաստեղծական է` գիտական հենքով, ինչը հայ թարգմանական արվեստն օժտում է նոր որակով: Այս թարգմանությամբ հայոց լեզուն մի նոր թարմությամբ ու ճկունությամբ է դրսեւորվում:

8. Եվ, վերջապես, թարգմանչի վերջին խաղընթացը, որն արդեն գրականագետի կերպարով է իրականանումՙ թարգմանչի, բանաստեղծի, դրամատուրգ-ռեժիսորի ու երաժշտության գիտակի կերպարների համադրմամբ: Նուրբ մի համադրություն, շնորհիվ որիՙ ինչպես դրաման է ինքնին դրամա դրամայի մեջ, այդպես եւ թարգմանչի ու գրականագետի կերպարների միջակայքում ձեւավորվում է մի նոր ներկայացումՙ ստեղծագործության ներկայացումը, բանաստեղծի, դրամատուրգ-ռեժիսորի, թարգմանչի, գրականագետ-հետազոտողի եւ երաժշտության գիտակի ինքնուրույն, բովանդակալից, ներդաշնակ «խաղերով»:

Նկատենք, որ գրքի ուսումնասիրությունն աչքի է ընկնում հարուստ գիտահետազոտական հենքով, ինչը հեղինակին հնարավորություն է տվել համակողմանի քննության առնելու հիմնահարցըՙ Դանիայի արքայազն Համլետի ողբերգական պատմությունը (էջ 331-628): Ուսումնասիրության քննարկումը թողնելով մեկ այլ առիթիՙ այստեղ ընդամենը նշենք մի նկատառում-ցանկություն. թերեւս հետազոտական հատվածն ավելի կշահեր, եթե հեղինակն առանձին քննության խնդիր դարձներ նաեւ շեքսպիրագիտության հետարդիական (postmodernism) եւ ապակառուցական (deconstructivism) ուղղությունների դիտանկյունները:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ . Թարգմանությունն ինքնին ներկայության դրսեւորում է, ներկայության օրինականացում: Ըստ այսմՙ յուրաքանաչյուր քաղաքակրթություն իր ներկայությունն ամրագրում է միայն իրեն հատուկ նշաններով կամ նշանային համակարգերով, եւ այդ պատճառով էլ` ոչ միայն իր ներկայությունը, այլեւ «բացությունը»: Այս դեպքումՙ Շեքսպիրի «Համլետի» թարգմանության մասեհյանական տարբերակը, լինելով դասական, ներժամանակային է: Այլ կերպ ասածՙ դասականի տիրույթում թարգմանությունն ամրագրվում է իբրեւ ներկայի որակով հայտնակերպված անցյալ ներկա: Ուստի թարգմանությունը, մնալով դասականության ծիրում, դուրս չի գալիս ներկայի ներփակությունից, մի ներկա, որն այլեւս անցյալ է: Իսկ ներկան պետք է տեղաշարժվի նաեւ նոր կամ նորանոր թարգմանություններով, որոնք կարող են աջակցել միմյանց կամ էլ «հրմշտել»: Եվ պատահական չէ, որ քաղաքակրթական փոխակերպումների համապատկերում թարգմանական որեւէ գործ աստիճանաբար հոսում է դեպի լռություն, ու վաղ թե ուշ ի հայտ է գալիս այդ լռությունը խոսեցնելու հիմնախնդիրը, ուստիեւ` նոր թարգմանության պահանջը: Այս համապատկերում էլ պարփակված է դասականության պարադոքսը. ներկան ներառվում-պարփակվում է դասականության մեջ, բայց միեւնույն ժամանակ շարունակում է առաջանալ դեպի մեկ այլ ներկայություն: Այսպիսովՙ մի կողմից դասականությունը հաստատագրում, ներկայանալի է դարձնում ներկան, մյուս կողմից պետք է թույլ տա, որ իր հաստատած ներկայից անցում կատարվի մեկ այլ ներկայի: Իսկ նման անցում հնարավոր է մի ուրիշ, նոր ժամանակաչափի ներմուծմամբ միայն: Այս դեպքումՙ նոր թարգմանության, որի մեջ մի կողմից ներառված կլինեն նախորդ թարգմանության հաջողությունները, մյուս կողմից այն իր հետ կբերի նորը, համահունչը, ներկայի նոր սահմանումը: Եվ միայն այս դեպքում է, որ դասականության պարադոքսը դառնում է հաղթահարելի: Քաղաքակրթական թաքունը, շնորհիվ թարգմանության, մղվում է դեպի բացահայտություն, որտեղ թարգմանությունը դրսեւորվում է ոչ միայն իբրեւ «քաղաքակրթական թաքունի, անբացահայտի բացահայտություն», այլեւ` շարունակություն:

Եվ ահաՙ անգլերենի ու շեքսպիրյան բնագր(եր)ի իր խոր, փայլուն իմացությամբ Արամ Թոփչյանը հայ թարգմանական գրականություն է ներմուծել մի նոր որակ, որի շնորհիվ «Համլետի» նոր թարգմանությունն օժտված է գեղարվեստական հնչեղությամբ: Ավելինՙ շեքսպիրագիտության մեջ առկա բազմաթիվ մեկնաբանությունների յուրացմամբ նրա համար հնարավոր է եղել ոչ միայն գիտական հիմնավորում տալ, այլեւ բնագրին համարժեք հնչում հաղորդել թարգմանությանը: Դրամատիկական երկխոսությունների, մտքերի ու զգացմունքների նրբությունների անբռնազբոս եւ հմուտ վերարտադրությունն էլ այս թարգմանության գեղարվեստական-գիտական արժանիքն է, շնորհիվ որի վեր է հառնում հայերեն լեզվի կենսունակությունը: Այն էՙ մի թարգմանություն, որը հավաստում է ոչ միայն թարգմանչիՙ Արամ Թոփչյանի, այլեւ հայերենի պատկանելությունը մտքի ազնվական տեսակի:

Այլ կերպ ասածՙ Արամ Թոփչյանին հաջողվել է երկխոսական հարաբերություններ ստեղծել հեղինակի (հեղինակային ասելիքի) եւ դրամատիկական երկի (բնագրի) միջեւ: Եվ նոր թարգմանությունն ինքնին մի նոր հարթակ է, որտեղ հնարավոր է եղել համա-հարաբերակցել տեղային (լոկալ-ազգային) ու համընդգրկուն (գլոբալ-համաշխարհային) ժամանակաչափերը:

Արամ Թոփչյանի թարգմանությունը լուծել է միանգամից մի քանի խնդիրՙ համադրելով մի կողմից գեղարվեստականությունըՙ իր ռիթմիկ-տաղաչափական ընթացքով (բանաստեղծական ձեւի ու բովանդակության համադրմամբ), մյուս կողմիցՙ բեմական հնչումի ու ներկայացման շարժունությունը: Ավելինՙ բնագրին հարազատ մնալով հանդերձՙ նա կարողացել է ճկուն տեղեր թողնել եւ դերասանների համար: Այս համապատկերում Թոփչյանի թարգմանությունը ոչ միայն առաջադրված մարտահրավերին տրված պատասխան է, այլեւ ինքնին մարտահրավեր` նախ գալիք թարգմանություններին, ապաՙ թատերական ներկայացումներին, քանի որ արդեն խնդիր կա բեմադրելու Շեքսպիրի նոր թարգմանությունը: Այս ամենի համապատկերում ակնհայտ է, որ գործ ունենք թարգմանական եւս մի նոր գլուխգործոցի հետ, որը բեմի վրա պետք է ճշտի նաեւ իրՙ բեմարվեստի գլուխգործոց լինելու հանգամանքը (ինչը ենթադրվում է): Այլ կերպ ասածՙ Թոփչյանի թարգմանությունը, լինելով թարգմանական գործին տրված մարտահրավերի փայլուն պատասխան, միեւնույն ժամանակ ինքնին մարտահրավեր է արդեն բեմարվեստին:

Եվ ահաՙ շնորհիվ նրա, «Սարգիս Խաչենց» ու «Փրինթինֆո» հրատարակչությունների եւ ամերիկահայ բարերար Ալիս Նավասարգյանի նյութական աջակցությանՙ մեր առջեւ է Շեքսպիրի «Համլետի» մի նոր թարգմանությունՙ պատկերազարդ, շքեղ տպագրությամբ, մանրակրկիտ գիտական մեկնություններով եւ ծավալուն ուսումնասիրությամբ. բաներ, որոնք լրացուցիչ արժեք ու արտահայտչականություն են հաղորդում թարգմանությանը:


1. Գիրքը բաղկացած է ութ բաժնից - ունի հստակ մշակված պլան, որը հարիր է նրա թե՛ բովանդակությանը - թե՛ նպատակին. 1) «Համլետի» սույն թարգմանության մասին, 2) Պայմանական նշաններ - հղումներ, 3) Համլետ (թարգմանությունը), 4) Մեկնություններ, 5) Արամ Թոփչյան, «Դանիայի արքայազն Համլետի ողբերգական պատմությունը», 6) Հավելված. երգերի մեղեդիները, 7) Գրականության ցանկ - 8) Անվանացանկ:

2. Տե՛ս Ռ. Զարյան, «Շեքսպիրի հայ թարգմանիչը», Շեքսպիրական 6, խմբ.ՙ Ռ. Զարյան, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1980, էջ 74:

3. R. A. Foakes, Hamlet versus Lear: Cultural Politics and Shakespeare"s Art, Cambridge: Cambridge University Press, 1993, p. 27.

4. Հովհ. Թումանյան, Շեքսպիրի մասին, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. էջ 27:

5. Աբաս Իսահակյան, «Վարպետը հանճարեղ դրամատուրգի - նրա տաղանդավոր հայ թարգմանչի մասին», Երեկոյան Եր-ան, 87 (1964): Նշենք, որ Ռուբեն Զարյանն իր վերոհիշյալ հոդվածում -ս իսահակյանական մտածելակերպի կրողն է. «Հայ թարգմանական գրականության առջ- այդ հարցը (վերաթարգմանության - ծնթ. Ս. Հ.) չի դրված: Այն, ինչ թարգմանել է Մասեհյանը, մեզ մոտ ընդունվել է իբր- դասական» (Ռ. Զարյան, Շեքսպիրի հայ թարգմանիչը, էջ 74):

6. Э. Ауэрбах, Мимесис: изображение, М.: Прогресс, 1976, с. 319.

7. Լ. Սամվելյան, Շեքսպիրը - հայ գրական ու թատերական մշակույթը, Եր., 1974, էջ 594-595:

8. Հովհ. Թումանյան, Շեքսպիրի մասին, Եր., Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ հրատ., էջ 41:

9. Ստ. Մալխասյանց, Հայերեն բացատրական բառարան, հատ. Բ, Եր., ՀՍՍՌ պետ. հրատ., 1944, էջ 728:

10. Հայր Յար. Վ. Աւգերեան, Բառարան Անգղիերէն - Հայերէն, Մխիթ. տպ., Վենետիկ, 1868, էջ 205:

 
 

ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ #7, 11-04-2014


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4
ARMINCO Global Telecommunications Геноцид армян Analitika.at.ua.