«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ

http://www.azg.am | WAP | WAP-CULTURE

#16, 2009-02-03 | #17, 2009-02-04 | #18, 2009-02-05


ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

2008 թվականի նոյեմբերի 1-ին «Ազգ» թերթում հրապարկվեց գրող եւ գրականագետ Ստեփան Թոփչյանի ընդարձակ հոդվածըՙ «Ո՞վ է հայը» վերնագրով։ Այդ հոդվածը գրելու առիթ է հադիսացել քաղաքագետ եւ պատմաբան Արմեն Այվազյանի «Հայկական ինքնության գրավակաները կամ ո՞վ է հայը» (հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն) հոդվածը, որի մեջ հեղինակն առաջ է քաշում մի շարք այժմեական խնդիրներՙ փորձելով տալ դրանց ուրույն մեկնաբանություններ։ Հոդվածում արված հարցադրումները սուր են, անկեղծ եւ, որ ամենակարեւորն է, արտահայտում են հեղինակի մտահոգությունը, հաճախ նաեւ խոր տագնապը, հայ ազգի եւ պետականության ճակատագրի կապակցությամբ։ Ս. Թոփչյանի հոդվածը եւս, հուսով եմ, ելնում է նույնանման մտահոգություններից, այդ պատճառով էլ ես, որպես էթնոհոգեբան, որոշեցի համառոտ այս դիտողություններով հանդես գալ այդ երկու նյութերում արծարծվող եւ ինձ համար առավել հետաքրքրական մի շարք խնդիրների շուրջ։ Հընթացս խոսելու եմ նաեւ Ա. Այվազյանի հրապարակած տեսակետների նկատմամբ եւս մեկՙ քաղաքագետ Իգոր Մուրադյանի արձագանքին։

1. Ո՞րն է վեճի առարկան

Ինչպես Ա.Այվազյանի, այնպես էլ Ս. Թոփչյանի հոդվածներում հիմնականը էթնիկական, մասնավորապեսՙ ազգային ինքնության խնդիրն է։ Վեճի հիմնական պատճառն այն է, որ «Հայկական ինքնության գրավականները կամ ո՞վ է հայը» հոդվածում Այվազյանը ելնում է ազգային ինքնության որոշակի պատկերացումից, մինչդեռ Թոփչյանի հոդվածում նման պատկերացում ներկայացված չէ։ Ավելի մեծ հավանականությամբ ազգի ինքնության մասին այն պատկերացումը, որն ընկած է Թոփչյանի դատողությունների եւ առարկությունների հիմքում, չեն միավորվում էթնիկականության ամբողջական հայեցակարգի մեջ։ Բայց եթե վիճում եք որեւէ երեւույթի մասին այլ անձի պատկերացման դեմ, ապա ցանկալի է կամ ունենալ սեփական հայեցակարգ, կամ էլ փոխ առնել այդպիսին, եթե գիտության մեջ նման բան արդեն ստեղծվել է։

Ահա այս հանգամանքները նկատի առնելով տողերիս հեղինակը, ով երկար ժամանակ է, ինչ զբաղվում է էթնոհոգեբանության եւ, մասնավորապես, էթնիկականության բնույթի խնդիրներով, որոշեց մի շարք նկատառումներ առաջ քաշել, դրանց վրա հրավիրելով ինչպես վեճի մասնակիցների, այնպես էլ ընթերցողների ուշադրությունը։

2. Ի՞նչ երեւույթ է էթնիկական ինքնությունը

Իմ պատկերացմամբ, «էթնիկական ինքնությունն» այն է, ինչ էթնոլոգներն ու էթնոհոգեբաններն անվանում են «էթնիկականություն» (ethnicity,этничность)։ Ըստ ժամանակակից գիտական պատկերացումների, էթնիկականությունը, որը կոնկրետ դեպքերում կարելի է արտահայտել այնպիսի, մի փոքր արհեստական, հասկացությունների միջոցով, ինչպիսիք ենՙ «հայկականություն» կամ «հայություն», «թրքություն» (կամ «թուրք լինելը»), «ռուսություն» եւ այլնՙ էթնոհոգեբանական մի կառուցվածք է, բարդույթ, որը պետք է դիտել ինչպես ողջ էթնոսի (այդ թվում նաեւ ազգի, որը էթնոսի զարգացման բարձրագույն աստիճանն է), այնպես էլ անհատների եւ տվյալ էթնոսի կազմի մեջ մտնող խմբերի, օրինակՙ ընտանիքի մակարդակում։ Այդ բարդույթի մեջ մտնում են հետեւյալ հիմնական բաղադրիչները, որոնցից յուրաքանչյուրն, իր հերթին, բավականին բարդ երեւույթ է. 1) տվալ խմբի անդամների ընդհանուր ծագումը եւ պատկերացումն այդպիսի ծագման մասին, 2) էթնոսի կամ ազգի լեզուն, 3) մշակույթի մյուս բաղադրիչներըՙգրականություն, արվեստ, պատմագիտություն, ավանդույթներ եւ սովորույթներ, վարքային եւ այլ տեսակի ստերեոտիպեր եւ այլն, 4) կենսագործունեության տարածքը եւ նրա արտացոլումն ազգի անդամների, նրա էթնոկիրների հոգեկանում, 5) էթնիկական ինքնագիտակցությունը (էթնիկական «Ես»-ը եւ «Մենք»-ըՙ «Ես հայ եմ», «Մենք հայեր ենք» եւ նման այլ լեզվական դրսեւորումներով), 6) էթնիկական սիմվոլիկան եւ նրա արտացոլումը տվյալ էթնիկականությունը կրող մարդկանց (էթնոկիրների) հոգեկանում, 7) էթնիկական հոգեկերտվածքն իր բոլոր հիմնական բաղադրիչներովՙ էթնիկական խառնվածքով եւ բնավորությամբ, հիմնական արժեքային կողմնորոշումներով եւ դիրքորոշումներով եւ այլն, 8) կրոնական աշխարհայացքը, արարողություններն ու սիմվոլիկան, 9) էթնոկիրների ռասայական (մարդաբանական) առանձնահատկությունները, որոնք, իրենց հերթին, մի բարդ զուգորդություն են կազմում։

Կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր ոք, ով խոսում է էթնոհոգեբանական եւ էթնոքաղաքական խնդիրների մասին, պետք է որոշակի պատկերացում ոնենա էթնիկականության այս բարդ կառուցվածքի մասին, այլապես նրա կողմից բերվող փաստարկների աղբյուրի եւ հիմքի մասին ստիպված ենք լինելու միայն կռահումներ եւ վերագրումներ կատարել։ Բայց դա դեռ բոլորը չէ։

3. Էթնիկականության երկու ասպեկտՙ օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ

Արդեն էթնիկականության վերը բերված համառոտ բնութագիրը ցույց է տալիս, որ այդ երեւույթը, որպես բարդույթ, ունի ինչպես օբյեկտիվ, առարկայական կողմ (որի մեջ մտնում են էթնիկականության օբյեկտիվացիան, այսինքն էթնոկիրների կամքից եւ ցանկությունից անկախ գոյություն ունենալը), այնպես էլ սուբյեկտիվ տարրեր (այս ասպեկտը կազմված է անհատի սուբյեկտիվ էթնոհոգեբանական ապրումների մի ամբողջ խմբից, որի կազմում հիմնականը նրա էթնիկական ինքնագիտակցությունն է, ընդ որում վերջինը մասամբ արտահայտվում է խոսքի միջոցով («Ես հայ եմ», «Ես ֆրանսիացի եմ» կամ նույնիսկՙ «Ես ֆրանսահայ եմ» եւ այլն)։

Հետեւաբար մի բան է որեւէ էթնոսի օբյեկտիվորեն պատկանելը, եւ այլ է նույն անհատի այն սուբյեկտիվ զգացումը, ըստ որի նա պատկանում է տվյալ էթնիկական հանրույթին։ Այլ բան է, թե նա ինչպես է, որպես հոգեկան գործունեության սուբյեկտ, պատկերացնում իր էթնիկականությունը (կամ որ նույնն էՙ իր էթնիկական պատկանելությունըՙ «Ես հայ եմ», «Ես ֆրանսիացի եմ» եւ այլն)։ Խնդիրն այն է, որ անհատի էթնիկական պատկանելության այդ երկու ասպեկտները հազվադեպ են լիովին համընկնում։

4. Ինչպե՞ս որոշել անհատի էթնիկականությունը

Դիցուք մենք խնդիր ունենք որոշելու որեւէ Ա անհատի էթնիկ պատկանելությունը։ Այս դեպքում ո՞րը պետք է առաջնային համարենքՙ էթնիկականության բարդույթի օբյեկտի՞վ, թե՞ սուբյեկտիվ կողմը։ Ես կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր մարդ, ով տվյալ խնդրին գիտական մոտեցման կողմնակից է, կհամաձայնվի, որ առաջնայինը պետք է համարել էթնիկական բարդույթի մեջ մտնող օբյեկտիվ բաղադրիչների խումբըՙ մարդաբանական գծերը (մաշկի գույնը, մազերի ձեւն ու կառուցվածքը, աչքերի կտրվածքն ու էպիկանտուսի առկայությունը կամ բացակայությունը եւ այլն), ծագումը (ինչ էթնոսի պատկանող ծնողների զավակ է), լեզուն, որով նա մտածում եւ խոսում է, վարքի եւ մտածողության ստերեոտիպերը, որոնք դրսեւորվում են օբյեկտիվորեն։ Եվ եթե, օրինակ, ըստ այս բոլոր օբյեկտիվ հատկանիշների տվյալ Ա անհատը հայ էթնոսին է պատկանում, բայց ինքը պնդում է, թե հայ չէ, այլ, ասենք, ֆրանսիացի է, ապա նման պնդումը, որը հիմնականում սուբյեկտիվ ինքնընկալում է եւ ինքնավերագրում, չի կարող ընդունվել մեր կողմից, քանի որ օբյեկտիվ հատկանիշների գոյությունը ժխտել հնարավոր չէ եւ անիմաստ է (եթե դրանք, իհարկե, բացահայտվել են այնպես, ինչպես իրականում կան)։

Այսպիսի մոտեցման դեպքում Այվազյանի տեսակետն, անշուշտ, պետք է գնահատել որպես ավելի գիտական եւ հիմնավորված, քան Թոփչյանի տեսակետը, որն առավելապես սուբյեկտիվ է եւ ավելի շուտ վերաբերում է այսպես կոչված «առողջ բանականության», այսինքնՙ սիրողական «իմաստնության» ոլորտին։

5. «Հայ» եւ «ծագումով հայ», թե՞ «լիարժեք» եւ «ոչ լիարժեք» հայ

Քանի որ, ինչպես տեսանք, էթնիկականությունը օբյեկտիվ հատկությունների, ինչպես նաեւ սուբյեկտիվ արտացոլումների եւ ապրումների բարդույթ է, ապա միանգամայն ակնհայտ է, որ մենք հետեւյալ հարցադրումը կատարելու իրավունք ունենք. էթնիկական գծերից որո՞նք կան Ա-ի մոտ (մեջ) եւ որոնք են բացակայում» եւ էթնիկական ա1, ա2,ա10 գծերն ինչպիսի՞ ուժով են տրված այդ Ա անձին։ Եթե պարզության համար ընդունենք, որ էթնիկականության մեջ մտնում է 10 գիծ, ապա այդ Ա անհատը կարող է ունենալ դրանցից հինգը, իսկ մյուսները չունենալ։ Բ անհատը, որը նույն էթնոսից է սերվել, կարող է ունենալ նույնիսկ միայն մեկ հոգեբանական հատկանիշ, օրինակՙ «հիշողություն» այն մասին, որ ինքը սերված է այդ էթնոսին պատկանած նախնիներից։ «Ես հայ եմ», - ասում է նա որեւէ լեզվով, բայց ոչ հայերեն, որին նա չի տիրապետում, այդպիսին է նրա էթնիկականությունը (որի մեջ գուցե մտնում են նաեւ որոշ մարդաբանական օբյեկտիվ գծեր)։ Մեկ այլՙ Գ անհատ կարող է ունենալ բոլոր հիշատակված 10 հատկանիշները, բայց ոչ միանման ինտենսիվությամբ։

Եթե այդպես է, ապա մենք միանգամայն օրինաչափորեն կարող ենք հարց տալ. արդյո՞ք այդ Ա, Բ, Գ անձինք էթնիկական տեսակետից նույնն են։ Պատասխանն, ակնհայտորեն, կարող է միայն բացասական լինել։ Նրանք ոչ միայն նույնը չեն, այլեւ էականորեն տարբեր են։ Եթե խոսքը հայկական էթնիկականության մասին է, ապա օբյեկտիվորեն եւ խիստ դատելու դեպքում պետք է ասենք, որ նրանցից մեկն ավելի հայ է, քան երկրորդը, իսկ երկրորդնՙ ավելի, քան երրորդը։ Գիտության, մասնավորապես էթնոհոգեբանության, մարզում այսպիսի հարցադրումներ կատարելը մենք միանգամայն օրինական ենք համարում։ Անկասկած, հարցը քաղաքական եւ բարոյագիտկան «աստառ» է ստանում այն դեպքում, երբ սկսում ենք արժեքավորող բառեր եւ դատողություններ օգտագործել, գնահատականներ տալ, օրինակՙ երբ Ա-ին անվանում ենք «լիարժեք հայ», Բ-ինՙ «ոչ լիարժեք» կամ «կիսով չափ հայ» եւ այլն։ Այս արժեքավորող գնահատականները կարող են վիրավորական թվալ, սակայն դրանց հիմքում ընկած են առարկայական եւ հիմնավոր գիտական պատկերացումներ։ Իսկ դա նշանակում է, որ մարդիկ պետք է կարողանան հաղթահարել իրենց սուբյեկտիվ ապրումները եւ ընդունել ճշմարտությունը, որը հաճախ բավականին դառն է լինում։ Անձի զարգացման հեռանկարի տեսակետից ոչ այնքան հեռանկարային ինքնապաշտպանական դիրքորոշում եւ վիրավորվածի կեցվածք ընդունելու փոխարեն մի՞թե չի կարելի ընդունել սեփական անձի ոչ լրիվ էթնոկիր (այլ ոչ թե ոչ լրիվ մարդ, քավ լիցի) լինելու փաստը։ Ես կարծում եմ, որ շատերն իրենց հոգու խորքում ընդունում են այդ փաստը, բայց հրապարակայնորենՙ ոչ, նրանք զգուշանում են, վախենում։ Բայց կան նաեւ այնպիսի անհատներ, ովքեր լրիվ էթնոկիրներ չեն, բայց իրենց մասին այնքան աղճատված պատկերացումներ են ստեղծում (լայնորեն օգտագործելով հատկապես վերագրման հոգեբանական մեխանիզմը), որ այլեւս ի վիճակի չեն լինում ճիշտ ընկալել սեփական անձի էթնոհոգեբանական վիճակն ու ստատուսը։ Այդպիսի մարդը, հայոց լեզուն չիմանալով եւ, հետեւաբար, հային հատուկ մտածելակերպ չունանալով, կարող է պնդել, թե իբր «ինքն իսկական հայ է», «լիարժեք հայ է» եւ այլն։ Սա, իհարկե, իռացիոնալիզմ է, քանի որ հաշվի չի առնում իրականությունը։ Դա ցանկալին որպես իրականություն ներկայացնելու շատ հայտնի երեւույթի դրսեւորումներից մեկն է։ Հոգեբանական ճշմարտությունները անհատի համար կարող են տհաճ լինել, հատկապես եթե վերաբերում են սեփական անձին, եւ միանգամայն հասկանալի է, թե ինչու են մարդիկ այդպիսի կատաղի դիմադրություն ցույց տալիս դրանցՙ ակտիվորեն արտամղելով իրենց գիտակցության ոլորտից։ Ըմբռնելով հանդերձ նման մարդկանց վիճակը եւ ապրումակցում (empathy) ունենալով նրանց հետ, այնուամենայնիվ չենք կարող ընդունել նրանց տեսակետը։ Եթե ցանկանում ենք լուրջ արդյունքների հասնել, ապա ճշմարտությունը մեզ համար պետք է վեր լինի ամեն ինչից։ Այլ խնդիր է, որ էթնոքաղաքական տեսակետից այդ ճշմարտությունը հրապարակելը, կամ լրիվ չափով հրապարակելը, միշտ չէ, որ նպատակահարմար է։ Միշտ չէ, որ անհատի, ազգի կամ պետության առջեւ ծառացած խնդիրների լուծման տեսանկյունից ճշմարտությունն անմիջական օգուտ է բերում։ Ահա թե ինչու ես էլ եմ կարծում, որ մեր ոչ լրիվ էթնոկիր հանդիսացող հայրենակիցներին իրենց մասին ողջ ճշմարտությունն ասելը միշտ չէ որ նպատակահարմար է. նրանց հակազդեցությունը կարող է լինել, օրինակ, այնպիսին, ինչպիսին որ մենք տեսնում ենք Ս. Թոփչյանի ռեպլիկներում։ Ավելին, շատ շատերի հակազդեցությունը կարող է լինել պարզունակ-ագրեսիվ, մինչդեռ Թոփչյանը, չնայած Այվազյանի հետ ունեցած անհամաձայնությանը, նրա հետ միասին կարծես թե մտահոգված է մեր ազգի ճակատագրով եւ այնպիսի ուղիներ է որոնում, որոնցով կարելի է ավելի բարվոք վիճակի հասցնել հայ ազգն ու հայրենիքը։ Բայց նման որոնումները կարող են արդյունավետ լինել միայն այն դեպքում, երբ հենվում են ճշմարիտ գիտելիքների վրա։

6. Ո՞վ պետք է ծաղկեցնի Հայաստանը եւ ու՞մ համար

Հայաստանից արտագաղթողների շրջանում կա մի հետաքրքիր, նույնիսկ ես կասեիՙ պարադոքսալ պատկերացում, որին ես հանդիպել եմ նման մի քանի անձնավորություննեերի հետ ունեցած զրույցների ընթացքում եւ որն առկա է նաեւ Թոփչյանի հոդվածում։ Խոսքը նրանց հետեւյալ ինքնարդարացման մասին է. մենք գնում ենք, երբ Հայաստանում կյանքի պայմանները բարելավվեն, գուցե եւ վերադառնանք։

Նման դիրքորոշումը մի շարք հարցեր է հարուցում, որոնց թվում հետեւյալները. 1) ու՞մ պարտականությունն է հայրենիքում կենսապայմանների բարելավումը, կոռուպցիայի դեմ պայքարը, օրինականության հաստատումը, 2) ինչո՞ւ ազգի մի մասը պետք է մնա եւ ապրի դժվարին պայմաններում, բարվոք պայմաններ ստեղծի, իսկ մյուս մասը փախուստի դիմի եւ սպասի, թե ինչպես են մնացողներն իրենց համար ցանկալի պայմաններ ստեղծում, 3) ո՞րն է պատճառը, որ այդ մարդիկ չեն ցանկանում մնալ եւ աշխատել հայրենիքի համար, ի վերջոՙ նաեւ պաշտպանել այն արտաքին թշնամիներից։ Ինչո՞ւ պետք է այդ ամենը անեն ուրիշները, որպեսզի նրանք վերադառնան եւ վայելեն ստեղծված բարվոք վիճակը։ (Ի միջի այլոց, վերադառնալու մասին այդ հայտարարություններն էլ, որպես կանոն, չեն համապատասխանում իրականությանը։ Այդ մարդիկ երեւի չեն էլ հավատում իրենց ասածին)։

Այստեղ, իհարկե, կա մի շատ լուրջ խնդիր, որը, հանուն ճշմարտության եւ ազգի շահերի, չի կարելի աչքաթող անել։ Դա այն է, որ Հայաստանից հեռացողները միշտ եւ բացառապես այն քաղքենի անձինք չեն, ովքեր դժգոհ են նյութական անբարեկեցիկ վիճակից, օտարված են հայրենիքից եւ հեռանալու կապակցությամբ չեն էլ ափսոսում։ Խնդիրն ունի այլ կողմ եւս։ Բանն այն է, որ բազմաթիվ հայրենասեր մարդիկ հայրենիքում իրենց անօգնական եւ իրավազուրկ են զգում, հասկանում եւ գործնականում համոզվում են, որ երկրի համար արդյունավետ աշխատանք կատարելու հնարավորություն չունեն, որ իրենց առջեւ բոլոր ճանապարհները փակ են (եւ դիտավորյալ, շահադիտական նկատառումներից ելնելով փակվում են իրենց մյուսՙ եսասեր ու ագահ հայրենակիցների կողմից), կան նաեւ իրականում հալածվածներ, որոնք նույնպիսի ճակատագիր են կանխատեսում նաեւ իրենց զավակների համար, այդ պատճառով էլ հնարավորության դեպքում շտապում են հեռանալ։ Կան նաեւ այնպիսի մարդիկ, ովքեր զգում են, որ այստեղ իրենց աշխատանքը ոչ մեկին պետք չէ, որ երկիրն իրենց կարիքը չի զգում, իրենց ճակատագրով չի հետաքրքրվում։ Այդ մարդիկ գոյության «դատարկության զգացում» են ունենում, դառնանում են, օտարանում եւ հոգեբանորեն պատրաստ լինում հեռանալու համար։ Կա՞ն մեղավորներ։ Անկասկա՜ծ, կան։ Բյուրոկրատները, խաբեբաները, կաշառակերները, եսասերները եւ սոցիալ-ախտաբանական մյուս տիպերը բազմաթիվ են եւ տիրապետում են որոշակի լծակների, կարող են հալածել, ահաբեկել, արհամարհել։ Ստեղծվել է քաղքենիական-ռաբիսական հասարակություն, որը չի հանդուրժում մտավոր բարձր օժտվածության տեր եւ վեհ նպատակներ ունեցող մարդկանց։ Իրական արժեքները գրեթե չեն գնահատվում, առաջնային են համարվում անձնական նյութական շահն ու կապերը։ Միջակությունների հաղթարշավ է։ Հետեւաբար դժգոհության համար կան լուրջ հիմքեր։

Եվ, այնուամենայնիվ, արդարացի չէ պահանջել, որպեսզի ոմանք իրենց պայքարով, ընդ որում հաճախ վտանգավոր պայքարով, բարվոք պայմաններ ստեղծեն, իսկ մյուսները, հիմնականում քաղքենիներ եւ հայության հետ հոգեբանական թույլ նույնացում ունեցող մարդիկ, վերադառնան եւ վայելեն։ Այդպիսի մտայնությունը վիրավորական է այն մարդկանց համար, ովքեր չեն լքում իրենց հայրենիքը։

Այս իմաստով Թոփչյանի հոդվածը որոշ առումով կարելի է քաղքենիության քարոզ համարել։ Նա իրավացի չէ, երբ պնդում է, թե իբր բոլոր մարդիկ միայն կենսական հարմարավետություն են որոնում։ Այդպես չէ։ Եվ, վերջին հաշվով, մի՞թե օտար երկրում ապրելը «լավ կյանք» էՙ թեկուզ եւ նյութապես ապահովված լինես։ Դժվար է հավատալ։

7. Երկու խոսք աշխարհաքաղաքացիների (կոսմոպոլիտների) մասին

Կարծում եմ, որ Թոփչյանը սխալվում է նաեւ այն դեպքում, երբ պնդում է, թե իբր մարդկանց իրենց ծագումն ու ազգային պատկանելությունը չեն հետաքրքրում։ Հետաքրքրում են, եւ այն էլ ինչպե՜ս։ Այլ բան է, որ ապահով ու պաշտպանված երկրներում մարդիկ, որպես կանոն, թաքուն են պահում իրենց, այսպես ասած, «էթնիկական մտահոգվածությունը», որովհետեւ կյանքի պայմանները դրանց ամենօրյա դրսեւորում չեն պահանջում։ Կան, իհարկե, նաեւ աշխարհաքաղաքացիներ, բայց դրանց թիվն այնքան էլ մեծ չէ, ինչպես կարող է թվալ մակերեսային, ոչ պրոֆեսիոնալ մոտեցման դեպքում։ Այս խնդրի կապակցությամբ մենք այլ մոտեցում պետք է ունենանք, այն է. ո՞րն է պատճառը, որ հայերից շատերը հեշտությամբ են ընկալում կոսմոպոլիտական գաղափարները եւ հաճախ էլ ձգտում են աշխարհաքաղաքացի դառնալ։ Այս ազգային ախտը լուրջ ուսումնասիրություն է պահանջում։

Յուրաքանչյուր անձնավորություն ունի բազմաթիվ փոխկապակցված հոգեկան գծեր, որոնք կազմում են նրա խառնվածքը, բնավորությունը, մտավոր օժտվածությունը, իսկ միասնության մեջՙ նրա անձի հոգեբանական կառուցվածքը։ Անձը ոչ մի չափով չի հանգեցվում իր էթիկականությանը, իր էթնիկական Ես-ին։ Նա, բացի խառնվածքից եւ բնավորությունից, ունի նաեւ սոցիալական դիրքորոշումներ, բարոյական համոզմունքներ, զգացմունքներ եւ այլն։ Նույնիսկ աշխարհաքաղաքացուն մենք իրավունք չունենք ընդգծված ձեւով «լավ» կամ «վատ» անվանել։ Դա գիտական մոտեցում չէ։ Օրինակ, որեւէ աշխարհաքաղաքացի կարող է իր գործունեության բնագավառում առաջնակարգ մասնագետ լինել, նույնիսկ լավ հայր եւ ղեկավար լինել։ Այստեղ խոսքը միայն նրա անձի մի կողմիՙ էթնիկականության, որպես էթնոկրիՙ նրա յուրահատկության մասին է։ Ահա թե ինչու երբ մենք որեւէ հայ մարդու մասին ասում ենք, թե նա լրիվ կամ նույնիսկ լիարժեք հայ չէ, ապա դա նրա ողջ անձի գնահատականը չէ, այլ նրա մի կողմիՙ էթնիկական անձի, նրա մեջ ազգային հոգեկերտվածքի առկայության եւ վերջինիս զարգացման աստիճանի մասին է։ Այդ նույն մարդը կարող է լինել մեկ այլ երկրի շատ օգտակար եւ նվիրված քաղաքացիՙ գրեթե «լիարժեք ֆրանսիացի», «գրեթե լիարժեք ամերիկացի» եւ այլն։ (Այլ եւ հոգեբանական տեսակետից կարեւոր խնդիր է, թե ուրիշ էթնոսի հետ նույնացումը կամ աշխարհաքաղաքացիությունն ինչ ազդեցություն է գործում անձի մյուս կողմերի վրա։ Այս խնդիրը նոր հետազոտություն է պահանջում)։

8. Արդյո՞ք հայ ազգը գտնվում է անհետացման վտանգի առջեւ

Գուցե այս խնդրի կապակցությամբ Ա. Այվազյանի տագնապն ավելի ուժգին է, քան պետք է, սակայն ես կարծում եմ, որ նման տագնապը (բայց ոչ խուճապը) ավելի օգտակար է ազգի ինքնապաշտպանական ուժերը շարժման մեջ դնելու առումով, քան թե հանգստությունըՙ էլ չենք խոսում ազգի ճակատագրի նկատմամբ անտարբերության մասին։ Իսկ որ սպառնալիքները լուրջ ենՙ դրանում որեւէ կասկած լինել չի կարող։ Իսկ թե ինչ սպառնալիքներ են նկատի առնվումՙ հայտնի է բոլորին, այստեղ դրանց մասին մանրամասնորեն խոսելն ավելորդ է։ Միայն ցանկանում եմ կրկին անգամ նշել հետեւյալը. չափավոր տագնապը եռանդ ու գործելու պատրաստակամություն է ծնում, շարման մեջ է դնում անհատի եւ ազգի պաշտպանական եւ ստեղծագործական ուժերը, իսկ երբ տագնապը հասնում է խուճապի մակարդակի, այն ավերիչ ուժ է դառնումՙ անկազմակերպ դարձնելով մարդու գործունեությունը։ Ամեն կերպ պետք է խուսափել խուճապային տրամադրություններ ստեղծելուց։

Թոփչյանի հիմնական սխալն այն է, որ նա ինքնության խնդիրը գիտական (էթնոլոգիական, էթնոհոգեբանական եւ էթնոքաղաքագիտական) մակարդակից անմիջապես տեղափոխում է բարոյախոսական եւ առօրյա գիտակցության մակարդակՙ պնդելով, օրինակ, թե որեւէ մեկին «ծագումով հայ» անվանելն իբր «անհատի ինքնորոշման իրավունքն արհամարհել» է նշանակում։ Այսպես, առանց հարցի բուն էության մեջ խորանալու, օբյեկտիվ-գիտական մակարդակից անմիջապես անցնել արժեքավորումների (արժեքային դատողությունների եւ հապճեպ եզրակացությունների) մակարդակինՙ սա մտքի աշխատանքի այնպիսի ընթացք է, որը ժամանակակից գիտության մեջ իրավացիորեն մեթոդաբանական լուրջ սխալ է համարվում։ Օրինակ բերելով թրքախոս հայերին, որոնց միակ կապը հայության հետՙ կապն է մեր առաքելական եկեղեցու հետ, Ս. Թոփչյանը զայրույթով նկատում է. «Նրանց լոկ «ծագումով հայ» պիտակավորելը միանգամայն անարդարացի, անօրինական եւ վնասակար խտրականություն կլինի»։ Չեմ կարծում թե այդպես է։ Եվ «ծագումով հայ» բնորոշումն էլ «պիտակ» համարել չի կարելի։ Դա խոսքի օգնությամբ իրական փաստին տրված ճիշտ բնորոշում է եւ հետին մտքեր, կարծում եմ, չունի։

Էթնոհոգեբանական եւ էթնոքաղաքագիտական խնդիրներն ուժգին հուզական ապրումներ առաջ բերելու հատկություն ունեն։ Բայց եթե մենք հանձնվենք հույզերի եւ արժեքային դատողությունների տարերքին, ապա ոչ մի խնդիր լրջորեն ուսումնասիրել չենք կարողանա։ Այս դեպքում շատ վնասակար է այն փոքրաթիվ անձանց վարկաբեկելու փորձը, ովքեր, ելնելով ազգասիրական եւ հայրենասիրական նկատառումներից, այդ բնագավառում օգտակար աշխատանք են կատարում։ Ազգային ինքնորոշման իրավունքի վրա ոչ ոք բռնանալու իրավունք գուցե եւ չունի, բայց իրերի իսկական վիճակն իմանալը երբեք ավելորդ չէ։ Արժե՞, արդյոք, հայ ազգի այսօրվա տագնապալից վիճակն անտեսելով այսպիսի ամբոխավարական հայտարարություն անել. «Ո՞վ իրավունք ունի բռնանալ անհատի, խմբի, ժողովրդի ազգային ինքնորոշման իրավունքի վրա»։ Իսկ արդյո՞ք պ. Թոփչյանը կարող է բերել որեւէ զարգացած եւ ուժեղ ազգի օրինակ, որն իր բարվոք ու պաշտպանված վիճակին հասել է առանց իր իսկ լիդերների կողմից ձեռնարկված կտրուկ քայլերի եւ նույնիսկ բռնությունների։ Ներկա պայմաններում ծայրահեղ լիբերալիզմը կարող է կործանարար լինել հայ ազգի եւ նրա պետականության համար։ Կոսմոպոլիտական եւ քաղքենիական կրքերը պետք է զսպվեն։

9. Ուծացման եւ ձուլման մասին

Ս. Թոփչյանը կարծում է, թե «վերջին երկու տասնամյակում Հայաստանից արտագաղթածների շնորհիվ ուծացումը դանդաղել է»։ Ինչպիսի՜ սփոփիչ լուրՙ «դանդաղել է»։ Մի՞թե պարզ չէ, որ դա ժամանակավոր երեւույթ է, եւ որ ուծացումն ու ձուլումը հետագայում նոր թափ են առնելուՙ հատկապես վերջին տարիներին Հայաստանից մեկնածների ավագ սերնդի հեռանալուց հետո։

Պ. Թոփչյանը սխալվում է նաեւ այն հարցում, թե իբր ոչ մի տեսությամբ ու քարոզչությամբ մարդկանց հայրենադարձնել չի լինի։ Կլինի՛, եղե՛լ է, եւ չի՛ կարելի թերագնահատել գաղափարների ուժն ու հմուտ քարոզչության արդյունավետությունը։ Իսկ ինչ վերաբերում է իրավական, տնտեսական եւ մյուս հարցերի լուծմանը եւ բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը, ապա հայ ժողովրդի բոլոր կարող ուժերն այդ նպատակին պետք է հասնեն միասնական ջանքերի շնորհիվ, չպետք է լինեն միայն աշխատողներ եւ միայն դիտորդներ։ Հայ ազգի առկա խնդիրներն այնպիսին են, որ դրանց լուծման բեռը միայն հայաստանաբնակ հայերի ուսերին բարդել չի կարելի։ Կասկած չկա, որ ծագումով հայերի տարբեր խմբերի հետ կատարվող եւ կատարվելիք աշխատանքը պետք է լինի նուրբ ու հարգալից, չէ՞ որ, որպես կանոն, այդ մարդիկ մեղավոր չեն, որ օտար եւ հաճախ նաեւ թշնամական միջավայրում կորցրել են իրենց էթնիկական գծերից շատերը։

Նուրբ ու տարբերակված պետք է լինի մեր վերաբերմունքը նաեւ այն հայերի նկատմամբ, ովքեր, չտիրապետելով հայոց լեզվին եւ, ուրեմն, լրիվ էթնոկիրներ չլինելով, այնուամենայնիվ հայի ինքնագիտակցություն ունեն եւ օգնում են Հայաստանին։ Նման փաստերը վկայում են, որ նույնիսկ էթնիկականության մեջ մտնող առանձին գծեր եւ բարդ որակական հատկություններ ունեն ուժգնության տարբեր մակարդակներ, որի հետեւանքով էլ նույն էթնոսի տարբեր էթնոկիրների վարքը նույնը չի լինում։ Դիտարկենք, օրինակ, անհատի էթնիկական ինքնագիտակցությունը (ինչպես ներկայումս ընդունված է ասելՙ նրա էթնիկական Ես-կոնցեպցիան)։ Էթնոկիրներից մեկի մոտ այն կարող է, ըստ գիտակցվածության աստիճանի, լինել աղոտ եւ գրեթե բովանդակազուրկ, մյուսի մոտՙ ավելի հստակ ու բովանդակալից, երրորդի մոտՙ այնքան ինտենսիվ, որ նա չի կարող ձուլվել այլ էթնոսի կազմի մեջ։ Այս մարդկանց էթնիկական վարքն ու զգացմունքները եւս խիստ տարբեր են լինոմՙ սկսած իրենց ծնած էթնոսի ճակատագրի նկատմամբ կատարյալ անտարբերությունից մինչեւ նրա հետ հոգեբանական խոր նույնացումՙ այնպիսին, որի դեպքում նրանք իրենց գոյությունն իսկ այդ էթնոսից դուրս պատկերացնել չեն կարողանում։ Ուրեմնՙ «ծագումով հայերն» էլ տարբեր են լինում։ Նա, ում էթնիկական ինքնագիտակցությունն ուժեղ է ու բովանդակալից, հեշտությամբ է վերագտնում ու ձեռք է բերում էթնիկականության բարդույթի մեջ մտնող մյուս բաղադրիչները եւ, ինչպես առօրյա խոսքում են ասում, «վերադառնում է իր արմատներին»։ Այսպիսի արդյունքի հասնելու համար այդ մարդկանց պետք է ցույց տալ հայ էթնիկականության դրական կողմերն ու գրավչությունըՙ մի արդյունք, որին կարելի է հասնել ոչ միայն կյանքի պայմանները բարելավելով, այլեւ հմուտ էթնոքաղաքական քարոզչության միջոցով։

«Իրավունք de facto» թերթի 2009 թ. հունվարի 29-ի համարում տպագրվեց Իգոր Մուրադյանի «Տիպիկ երեւանյան հայրենասիրության դրսեւորում» հոդվածը, որտեղ հեղինակը արծարծում է էթնիկական ինքնության խնդրի որոշ կողմերՙ դարձյալ Ա. Այվազյանի հրապարակումներին տրվող ռեակցիայի տեսքով։ Ահա թե ինչու ցանկանում ենք մի քանի խոսք ասել նաեւ այս հրապարակման մասին, որտեղ եւս մենք տեսնում ենք էթնիկականության ժամանակակից ըմբռնման բացակայություն, որի հետեւանքով ոչ լրիվ էթնիկականությունը հակադրվում է «լավ մարդու» կամ «հիանալի մարդու» քաղքենիական գաղափարին, դրվատվում են այն թուրքահայերը, որոնք ապրում են իրենց հայրենիքիՙ Թուրքիայի շահերով եւ նվիրված են այդ երկրին ու պետությանը։ (Տեղին կլիներ, եթե հեղինակը մտաբերեր, թե ինչ կատարվեց այն միլիոնավոր հայերի հետ, որոնք ոչ պակաս նվիրված էին իրենց «օսմանյան հայրենիքին» եւ չէին ցանկանում մասնակցել հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարին. բոլորը կոտորվեցին կամ հազիվ մազապուրծ եղանՙ սկսած 1890-ական թվականներից մինչեւ 1920-ական թվականներըՙ արդեն Աթաթուրքի իշխանության տարիներին։ Մահը կամ աքսորը եղավ նրանց վարձատրությունը թուրքերին հավատարիմ լինելու դիմաց)։

Հեղինակը, թուրքահայերի մասին ճիշտ պարկերացում կազմելու նպատակով, առաջարկում է ավելի հաճախ այցելել Թուրքիա, վտանգավոր մի առաջարկ, քանի որ Հայաստանի հետ հայ ժողովրդի այդ փրկված մասին ակնհայտորեն կապելն ապագայում կարող է իսկական պատուհաս դառնալ նրանց համար, եւ ոչ մեկը չի կարողանալու օգնության ձեռք մեկնել։

Պատմությունից հայտնի է, որ կրոնափոխ եւ ուծացած հայերը, որպես մարգինալներ, էթնիկապես հավատարիմ մնացածների եւ հայաստանաբնակ հայերի համար նույնքան վտանգավոր են, որքան եւ օտար թշնամիները։ Այն հանգմանքը, որ նրանց շարքերում կան «հիանալի մարդիկ» սկզբունքորեն ոչինչ չի փոխում։ Այդ մարդկանցից շատերը թուրք էթնոսի կազմում հասել են ձուլման (ասիմիլյացիայի) բավականին խոր աստիճանի եւ այդ ճանապարհից նրանց վերադարձը դեպի լիարժեք հայկականություն գրեթե անհնարին էՙ գուցե որոշ բացառություններով։ Բոլորովին էլ հնարավոր չէ համաձայնել Մուրադյանի այն տեսակետին, թե իբր ասիմիլյացիայի նման գործընթացները շրջելի են։ Ընդհակառակը, սկսած որոշակի փուլից այդ գործընթացներն անշրջելի են դառնում։ Եթե որեւէ էթնիկական խումբ կորցրել է իր լեզուն, կրոնը եւ էթնիկական հոգեկերտվածքի եւ մշակույթի մյուս գլխավոր տարրերը, ապա նրա էթնիկական ինքնագիտակցությունը (Ես- եւ Մենք-կոնցեպցիաները) փաստորեն բովանդակազուրկ եւ լոկ սիմվոլիկ են դարձել։ Հասուն մարդկանց մոտ այս վիճակը փոխելը գործնականում անհնարին է։ Միայն երեխաներիՙ վաղ տարիքից սկսած էթնիկական սոցիալականացումը կարող է փրկել նոր սերունդներին, բայց դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարելի է նման աշխատանք կատարել, օրինակ, հունգարահայերի, ռումինահայերի կամ նույն Թուրքիայում ապրող ծագումով հայ մարդկանց շրջանում։ Ո՞վ մեզ թույլ կտա այլ պետություններում նման աշխատանք կատարել, եթե նույնիսկ մենք դրա ֆինանսական, կադրային եւ տեխնիկական հնարավորություններն ունենանք։

Ի. Մուրադյանը թվարկում է ժամանակակից հայերին, այդ թվում նաեւ «երեւանյան հայրենասերներին» հատուկ բնավորության որոշ բացասական գծեր, ինչպես նաեւ նրանցում օտար մարդաբանական գծերի առկայությունը, ինչն անառարկելի է։ Սակայն միաժամանակ ցանկալի կլիներ իմանալ, որ նման գծերն էլ ավելի առատ են տարբեր տեսակի հայ մարգինալների մոտ, որոնցից են ինչպես քաղաք տեղափոխված եւ այդպես էլ «տրեխավոր» մնացած գյուղացիները, այնպես էլ տարբեր էթնոմշակութային միջավայրերում ձուլման ընթացքի մեջ գտնվող հայ ենթաէթնոսների ներկայացուցիչները։

Լուրջ վիճաբանությունը կարող է արդյունավետ լինել միայն մի շարք պայմանների ապահովման դեպքում։ Առաջինը վերաբերում է հասկացությունների ճիշտ օգտագործմանը։ Այս պայմանը, հատկապես լրագրային հոդվածներում, հազվադեպ է պահպանվում։ Օրինակ, մի՞թե կարելի է ասել (ինչպես անում է Մուրադյանը), թե «գոյություն ունեն մի շարք հայկական էթնոսներ»։ Իրականում գոյություն ունի հայկական մեկ էթնոս, որը, մեր կարծիքով, հասել է ազգի մակարդակի, իսկ նրա կազմում կան, բացի ՀՀ-ում բնակվող նրա հիմնական զանգվածից, մի քանի տասնյակ ենթաէթնոսներ եւ, իհարկե, բազմաթիվ անհատներ, որոնք իրենք իրենց հայ են համարում։ Չկան «մի շարք հայկական էթնոսներ», կան հայկական ենթաէթնոսներ, որոնք իրենց ձուլման ընթացքում ինքնուրույն էթնոսներ չեն կարող դառնալ։ Հեռանկարն այլ կլիներ, եթե, օրինակ, ֆրանսահայությունը, ամերիկահայությունը եւ այլ խոշոր հայկական ենթաէթնոսներ համախմբվեին եւ իրենք ասիմիլացնեին այլ էթնիկական ենթախմբերի։ Բայց այդպիսի գործընթացներ մեզ հայտնի չեն։ Որքան էլ ցավալի է գիտակցել, արտասահմանյան երկրների հայկական ենթաէթնոսները, առանց բացառության, ձուլվող, այլ ոչ թե ձուլող եւ հզորացող ենթաէթնոսներ են։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում Հայաստանից հեռացած հայերի հաշվին ամերիկահայ եւ մի շարք այլ համայնքների «թարմացումը» սկզբունքորեն ոչինչ չի փոխում, ասիմիլյացիայի գործընթացների ուղղվածությունը նույնն է մնում։ Կրոնափոխության ազդեցության տակ այլ էթնոս կարող է առաջ գալ, բայց պատասխանելու համար այն հարցին, թե արդյո՞ք հայկական ենթաէթնոսներից որեւէ մեկում այդպիսի գործընթացներ են կատարվում, հատուկ ուսումնասիրություն է պահանջվում։ Հետաքրքիր կլիներ, օրինակ, այդպիսի հետազոտություն կատարել Թուրքիայում ապրողՙ հայկական ծագում ունեցող մահմեդականների շրջանում։

Մեր կողմից քննարկվող հրապարակումների հեղինակներն այնքան զայրացկոտ են, որ հանիրավի կորցնում են չափի զգացումըՙ օգտագործելով անձը վիրավորող բառեր եւ արտահայտություններ։ Որտեղի՞ց այդքան ագրեսիվություն եւ ատելություն հայրենակցի նկատմամբ, որը փորձում է իր տեսակետներն առաջ քաշել կարեւոր եւ քիչ ուսումնասիրված երեւույթների մասին։ Ինքնաբերաբար սկսում ես մտածել, թե հեղինակները հետադարձ շարժման օրինաչափությամբ (հոգեբանական ռեգրեսիա) վերադարձել են մտածողության այն մակարդակին, երբ բառերին մոգական ուժ էր վերագրվում. Մեկին բարդույթավոր անվանեցիր, եւ նա այդպիսին դարձավ, մարդուն ներշնչեցիր, որ նա հիվանդ էՙ եւ ահա նա հիվանդ է։ Հին, մթին աշխարհների շունչն է փչում այդ «սեւ կախարդությունից», սեփական անձին այդպիսի զորություն վերագրելուց։ Եթե այդքան հզոր եք, ապա առանց տեխնիկական միջոցներ եւ ֆինանսներ ծախսելու չեզոքացրեք մեր թշնամիներին, որոնք գրեթե ամեն օր հայերի են սպանում, ինչու՞ եք պարապ մնացել։ Այսպիսի ագրեսիվ ու ավերիչ վեճն հենց այն դեպքն է, որի մասին մտածողներից մեկն ասել է. «Վեճի մեջ անհետանում է ճշմարտությունը»։

Իմ տպավորությունն այնպիսին է, որ եւԲ վիճող կողմերին (ԱյվազյանԹոփչյան, Այվազյան - Մուրադյան), եւԲ տողերիս հեղինակին, եւԲ հարյուր հազարավոր այլ հայերի հիմնականում նույն ազգային խնդիրներն են մտահոգում։ Հատկապես Արցախի եւ ազատագրված տարածքների հարցում ես տեսնում եմ հայացքների համընկնում։ Ուրեմն ոչ թե «ներէթնիկական պատերազմ» մղենք, այլ մտածենք համատեղ գործողությունների մասին, ազգօգուտ ձեռնարկներ իրականացնենք, չփակենք միմյանց ճանապարհը։ Իսկ այն քաղքենիներին, ովքեր սարսափում են Հայաստանՙ մշտական բնակության գալուց, պետք չէ արդարացնել։ Միայն պետք է հիշեցնել, որ սատանան այնքան էլ սարսափելի չէ, ինչպես նկարագրում են։

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ, «Հոգեբանական հետազոտությունների կենտրոնի» նախագահ, դոցենտ, «Հոգեբանության հիմունքներ», «Էթնիկական հոգեբանություն», «Մարդկային ագրեսիվություն» եւ այլ գրքերի հեղինակ


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4