RSS | FACEBOOK | NLA
ԼՐԱՀՈՍ | ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ | ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ


«ԱԶԳ» ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹԻ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՆ: Մայիսի 28-ի տոնի առիթով արձակուրդի մեջ գտնվելու պատճառով «Տիգրան Մեծ» տպագրատունը հինգշաբթի օրը չաշխատեց։ Հետեւաբար թերթի հերթական համարը բացառաբար լույս կտեսնի շաբաթ առավոտյան։ Ընթերցողներին սպասում է բովանդակալից համար, որտեղ հաճելի ընթերցանության համար իրենց նյութերը կառաջարկեն Երվանդ Ազատյանը, Անահիտ Հովսեփյանը, Նաիր Յանը, Արեւիկ Քեշիշյանը, Հակոբ Ծուլիկյանը, Արծվի Բախչինյանը, Սուրեն Սարգսյանը, Արմեն Մանվելյանը, Մանուկ Արամյանը, Ռաֆիկ Հովհաննիսյանը, Հակոբ Միքայելյանը, Գեւորգ Գյուլումյանը, Հակոբ Ավետիքյանը եւ ուրիշներ՝ գլխավորությամբ Սուքիաս Թորոսյան-Toto-ի։

ԼՐԱՀՈՍ    |    «ԱԶԳ»-Ի ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՄԱՐԸ
#008, 2020-02-28 > #009, 2020-03-06 > #010, 2020-03-13 > #011, 2020-03-20

ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ #10, 13-03-2020



Տեղադրվել է` 2020-03-14 19:35:31 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 3287, Տպվել է` 2, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 0

981 ԹՎԱԿԱՆԻ ԹՂԹԵ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՁԵՌԱԳԻՐԸ ՓՐԿՎԱԾ Է

Նաիր ՅԱՆ

Մատենադարանի պատմության մեջ առաջին անգամ այս օրերին ցուցադրվում է թղթի վրա թանաքով գրված հնագույն ձեռագիր: Այն 981 թվականին է գրվել ու աշխարհի հնագույն ձեռագրերից է համարվում:

Ընդհանրապես պատմությանը հայտնի է , որ թուղթն առաջինը չինացիներն են ստեղծել, հետոՙ արաբները, հույները, չորրորդը մենք ենք:

Ձեռագիրն արժեքավոր է իր հնագրությամբ, ամփոփում է պատմական, գիտական տարբեր նյութեր հնագույն հեղինակներիցՙ Արիստոտել, Աթանաս Ալեքսանդրացի, Գրիգոր Լուսավորիչ, Մովսես Խորենացի, Եղիշե եւ այլք: Ժողովածուն կազմել է Դավիթ քահանան: 10-րդ դարում հայ եւ քաղկեդոնական եկեղեցիների միջեւ դավանաբանական վեճեր են տեղի ունեցել: Ձեռագրի հիշատակումներից տեղեկանում ենք, որ Դավիթ քահանան այն կազմել է հայ եկեղեցու դավանաբանական պայքարին օժանդակելու եւ քաղկեդոնականությունը մերժելու համար: Քահանան նաեւ հեղինակների անվանացանկն է ներկայացրել, որոնց երկերից քաղվածքներ է ընդգրկել ժողովածուում, օրինակՙ Գրիգոր Սքանչելագործ, Հովհան Ոսկեբերան, Պետրոս Ալեքսանդրացի: Պատկառելի է նաեւ հայ հեղինակների ցանկը, որոնցից մի քանիսի որոշ գործեր առաջին անգամ այս ձեռագրում ենք հանդիպումՙ Գրիգոր Պարթեւ, Հովհաննես Մանդակունի, Պետրոս Սյունեցի, Հովհան Օձնեցի:

Դավիթ քահանան տարբեր ազգերի հեղինակների ստեղծագործություններից հատվածներ է ընտրել, իսկ նրա որդի Ղուկասը դրանք գրել է: Վաղ միջնադարում նման բովանդակության ձեռագրերը տարածված չեն եղել. դրանով եւս ձեռագիրը բացառիկ է: Ժողովածուում կան այնպիսի նյութեր, որոնք որեւէ այլ տեղ չկան, օրինակՙ հատված Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» 4-րդ գրքից, Անանիա Շիրակացու աշխատություններից որոշ հատվածներ:

Երկու տարվա նորոգումից ու վերականգնումից հետո հնագույն ձեռագիրը ցուցադրվում է Մատենադարանում. թերթերը բաժանված են, կազմաքանդված, որովհետեւ վերականգնման գործընթացն է այդպես պահանջել: Մեկ ամիս ցուցափեղկերում ներկայացվելուց հետո թերթերը կհավաքվեն, կկազմվեն, ու թղթե հնագույն ձեռագիրը ամբողջական գրքի տեսք կստանա նորից: Այս առումով էլ է Մատենադարանում առաջին անգամ գիրքը ցուցադրվում թերթատվածՙ դեռեւս չվերականգնված տարբերակի լուսապատճենը, կողքինՙ վերականգնվածը: Այսպես ավելի պարզ է երեւում, թե թերթերն ինչքան են վնասված եղել ու ինչ տեսք ունեն հիմաՙ վերականգնումից հետո:

1981 թվականին Մատենադարանում նշվել է այս ձեռագրի 1000 ամյակը եւ այդ առիթով այն ամբողջական նմանահանությամբ տպագրվել է երկու հատորով: Առաջին հատորը ձեռագրի պատճենն է, երկրորդըՙ բնագրերի վերծանումը: Այդ աշխատանքը կատարել է ձեռագրագետ Արտաշես Մաթեւոսյանը , որը 10 տասի ուսումնասիրել ու հետազոտել է ձեռագիր գիրքը:

Ավագ վերականգնող Արթուր Պետրոսյանը 2 տարի նորոգել ու վերականգնել է թղթե հին ձեռագիրը: Այն, փաստորեն, երկրորդ կյանք է ստացել: Հետազոտողները կարեւոր եզրահանգման են եկել. ձեռագրի թուղթը Հայաստանում է ստեղծվել, տեղական արտադրության են նաեւ թելը, որով կարված է գիրքը եւ թանաքը: Քանի որ 981 թվականին թղթի արտադրության տեխնոլոգիան զարգացած չէր, ուստի գրքի թերթերը լավ չեն պահպանվել. այն հատվածներում, որտեղ թանաքը թանձր է եղել, թուղթը քայքայվել, ծակվել է: Գիտական տերմինով ասածՙ թանաքակեր թուղթ է, որը կատարելապես մշակված չի եղել: Բայցեւայնպես, կարող ենք փաստել, որ 10-րդ դարում Հայաստանում թուղթ է արտադրվել:

10-րդ դարին թվագրվող հայերեն եւս երկու թղթե ձեռագիր ունենք, որոնք Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունում են պահվում: Իսկ Մատենադարանում պահպանվող ամենահին թղթե ձեռագիրը Դավիթ քահանայի այս գիրքն է: Նմանատիպ էլի գրքեր կան Մատենադարանում, բայց ավելի ուշ են ստեղծվել:

Վերականգնող վարպետ Արթուր Պետրոսյանը պատմում է, որ հիմնական բարդությունները թանաքն է առաջացրել, որը ժամանակի ընթացքում վնասել, քայքայել է թուղթը: Թանաքակերության հետագա զարգացումները կասեցվել են: «Ամեն թերթի ու տողի վրա տիտանական աշխատանք է արվել: Ձեռագիր գիրքը նախկինումՙ 16, 12-րդ դարերում էլ է վերականգնվել, իհարկե, այն ժամանակվա պայմաններին ու միջոցներին համապատասխան: Գիրքը 4 անգամ հիմնովին վերականգնվել ու կարվել է, բայց վերջնական ու գրագետ վերականգնումը Մատենադարանում արվեց: Վերականգնման ընթացքում կորուստներ չենք ունեցել, յուրաքանչյուր մասնիկ ու տառ պահպանել ենք: Այն, ինչ կորսվել է, ավելի վաղուց է տեղի ունեցել: Մոտավորապես 92 թերթ մեզ չի հասել, ժամանակի ընթացքում կորել-ոչնչացվել են: Էջերի ընդհանուր թիվը 361 է, նախնական վիճակում եղել է մոտավորապես 450»,- պատմեց վերականգնող Արթուր Պետրոսյանը:

Մինչեւ 19-րդ դարի սկիզբը ձեռագիրը գտնվել է Բաղեշի վանքերից մեկում, ապա տեղափոխվել է Կարին, կարինցիներն այն իրենց հետ տարել են Ախլցխա: Այնտեղից էլ գիրքը 1869 թվականին բերվել է Էջմիածին: Ձեռագրի առաջին ուսումնասիրողներից Գալուստ Տեր-Մկրտչյանն այն համարում է ամենաթանկագին հնություն: Նույն կարծիքին է Հակոբոս Տաշյանը : Իսկ Գարեգին Հովսեփյանցը (հետագայումՙ կաթողիկոս) գրքի մասին ասել է, որ այն արժանի է ուշադրության ոչ միայն հնագույն թղթե ձեռագիր լինելու համար, այլեւ որովհետեւ հարուստ բովանդակություն պարունակող հուշարձան է:

 
 

ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ #10, 13-03-2020

Հայկական էկեկտրոնային գրքերի և աուդիոգրքերի ամենամեծ թվային գրադարան

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԶԴԱԳԻՐ