«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ

https://www.azg.am | WAP | WAP-CULTURE

#214, 2005-11-24 | #215, 2005-11-25 | #216, 2005-11-26


ՎԻՀԵՐ

ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ

Իվայելումն մեր ընթերցողների այս անգամ ներկայացնում ենք գրող եւ թարգմանիչ Կարպիս Սուրենյանի օրագրությունից այս հատկանշական հատվածը «Զարթօնք» օրաթերթի խմբագրապետ, Հայ դատի առաջամարտիկ, Ռամկավար ազատական կուսակցության առաջնորդներից Գերսամ Ահարոնյանի մասին: Եվ ինչպես հեղինակի մյուս գործերում, այստեղ եւս նկարագրվածը, ավելի ճիշտՙ վերարտադրվածը երկխոսության միջոցով հերոսի նկարագիր-կերպարը չէ միայն, այլեւ դրա տակ եւ դրանից անդինՙ ազգային ու մարդկային իրողական մտահոգությունները, երկուսն էլ նրբորեն, կարծես աննկատ միահյուսված իրար: Անձնականը եւ ազգայինը, կերպարայինն ու համամարդկայինը: Ֆիլիգրանի վարպետ է Կ. Սուրենյանը, պոլիֆոնիայի վիրտուոզ, որ գիտի մի քանի փոխասացություններով կերտել մարդկային կերպարը եւ, միեւնույն ատեն, պեղել մարդկային եւ հասարակական կյանքի խորխորատները եւ ընդհանրացումներ կատարել: Զգայնություններն ու զգացականությունը միշտ պահելով մտքի տիրապետության տակ, միշտ պահելով վավերականությունը ներկայացվածի:

Ասենք, որ շուտով, առաջիկա դեկտեմբեր ամսին, «Սարգիս Խաչենց» հրատարակչության կողմից լույս կտեսնի Կ. Սուրենյանի օրագրությունների առաջին հատորը:

Հիշեցնենք նաեւ, որ Գերսամ Ահարոնյանը վաղաժամ մահացավ, հազիվ 65 տարեկանին, լիբանանյան պատերազմի ամենադժնդակ օրերին, 1980 թ.: Ավելի ճիշտ պիտի լիներ ասելՙ քաղաքական, ազգային, կուսակցական ու մարդկային հակասությունների սարդոստայնում նա կործանվեց...

Հ. Ա.

Այդ ժամանակ երկու անգամՙ Գեւորգ Զ կաթողիկոսի հուղարկավորության, հետո էլ, մանավանդ, Վազգեն Ա կաթողիկոսի ընտրության ու գահակալության առիթով (1954-1955) սփյուռքահայ հյուրերի առաջ բացվեց երկաթե վարագույրը ա՛յն կողմից: Այս կողմից փակ էր մնում դուռը (ու դեռ բավական երկար ժամանակ փակ էր մնալու), եւ ներգաղթից հետո գրեթե մի ամբողջ տասնամյակ աշխարհից կտրված հայրենադարձներ, նույնիսկ Լենինականից կամ Կիրովականից գալով, ձգտում էին տեսնվել հյուրերի հետՙ ծանոթների հանդիպելու կամ արտասահմանում մնացած իրենց հարազատներից որեւէ լուր իմանալու հույսով: Իսկ 1949-ին Սիբիր աքսորվածներն ու «մոռացվածնե՞րը»... Ի դեպ, այսօր, հիսուն տարի հետո, ասվում է, որ ճիշտ էին հայրենադարձների մասին այն չարագուշակ շշուկներն էլ Ստալինի մահվանը նախորդած ամիսներին: Եթե չմեռներ Ստալինը, ուրեմն, վայ թե այդ հյուրերն այստեղ մի նմուշ անգամ չգտնեին այն հարյուր հազար հայրենադարձներից, որոնք այնպիսի խանդավառությամբ ներգաղթել էին իրենց հայրենիքըՙ Հայաստան...

Իմացա, որ Գերսամ Ահարոնյանն էլ հյուր է եկել Բեյրութից: Հուզիչ լուր էր: Տասներեք տարի չէի տեսել նրանՙ վաղ պատանեկությանս այն երիտասարդ ուսուցչին, որ իր հովանավորող հմայքի տակ էր առել ինձ Մելգոնյանում առաջին տարիներիս, նաեւ իր «խորունկ իդեալը թելադրելով» (թեպետ երբեմն էլ նեղանում էի նրանից): Կարոտով գնացի տեսնելու նրան «Ինտուրիստ»-ում, որ դեռ նախկին այն հյուրանոցն էրՙ հետագայում «Երեւան» կոչված: Բախտս բերեց, իսկույն էլ, հենց որ մտա հյուրանոց, տեսա: Սպասասրահի խորշում նստած էր մի քանի ուրիշ հյուրերի հետ: Ոչ թե նստած, կիսովին ընկողմանած էր բազմոցի անկյունում, բեժ գույնի կոստյումով: Չշարժվեց: Միայն ժպիտ երեւաց այնքան ծանոթ այդ դեմքին, կոկորդում մի խոսք կլկլացՙ «ինչպե՞ս ես» ասելու նման: Գրպանից մի տուփ «Չեսթըրֆիլդ» սիգարետ գցեց առջեւի սեղանին դեպի իմ կողմը:

- Ի՞նչ կընես,- ասաց:

- Բան մըն է, կընենք կոր,- փորձեցի ինքս էլ ժպտալ:

- Կտեսնվինք,- ասաց:

Շատ տարօրինակ էր: Գուցե անժամանա՞կ էի եկել: Բայց հենց այնպես ընկողմանած էր պարզապես, չէր երեւում, ասենք, որ մի լուրջ խոսակցություն խանգարեցի: Ու հենց այնպես էլ ժպտաց այդ դիրքում: Կարծես ինչ-որ վերեւից ու հեռվից լիներ այդ ժպիտը: Ու ժպիտի հետ «Չեսթըրֆիլդ»-ըՙ ալարկոտ մի շարժումով իմ կողմը գցված... «Կտեսնվինք»: Չեմ էլ ուզում տեսնվել այլեւս:

Բայց մեկ կամ երկու օր հետո էրՙ տեսա Էջմիածնում: Խիստ խճողված տաճարում արարողություն, բակն էլ խճողված, երեւի հոգնել, դո՞ւրս է եկել մի պահ, քաշվել մի կողմՙ ահա ճերմարանի մոտ իր բարձր հասակով, նույն բեժ կոստյումով: Ժամանակին այդ բարձր հասակով սքանչելի վոլեյբոլ էր խաղում, ցանցի վերեւից իր «իջի՛ր» հարվածները ոչ ոք չէր կարող բռնել: Մրցումներին աղջիկներն էլ գալիս, խաղադաշտի մի կողմը շարվում էին դիտելու, նրանց հիացմունքի կուռքն էր «պարոն Գերսամը»: Ահա կանգնեց ճեմարանի առաջ: Մոտենա՞մ: Սիրտս մղեց կրկին, մոտեցա: Իսկապես հոգնած դեմք: Ժպտաց: Հոգնածության հետ մի դժգոհ երանգ էլ կար այդ ժպիտի մեջ:

- Դո՞ւն ալ պիտի գանգատիս,- ասաց:

Եվ իսկույն էլ, երեւի զարմանք տեսնելով դեմքիս, կարծես «բացատրելով» այդպես միանգամից երեսիս նետած իր հարցը, դժգոհություն հայտնեց, որ հայրենադարձ ծանոթները «հազիւ բարեւ մը ըսած» սկսում են գանգատվել իրենց քաշած տառապանքներից: Ինչ է, դրա՞ համար է եկել Հայաստան, այն էլ առաջին անգամ: Հատկապես տվեց իր մի հին մելգոնյանցի դասընկերոջ անունը, ինձ անծանոթ, շտապել է նույնիսկ Լենինականից գալ իրեն տեսնելու, քանի օր է արդեն «ուռեցուցած» է իր գլուխը, ինչ է ուզածըՙ չգիտես:

- Դո՞ւն ալ պիտի գանգատիս...

- Amor fati,- ասացի:

- Ա՞յդ ինչ է:

- Ճակատագրի սեր: Որ շատ չտանջվիս... Լավ, մեկ կողմ ձգենք այդ հարցը, ամեն մարդ իր ճակատագրին հետ: Քիչ առաջ գիտե՞ս ինչ հիշեցի, պարոն Գերսամ: Սքանչելի վոլեյբոլդ: Իմացա, որ քանի տարի արդեն «Զարթօնք» թերթի շեֆն ես, ռամկավար գործիչ, այդպես ալ կենթադրեի, որ պիտի ըլլար: Կերեւակայեմ հիմա քու «իջի՛ր»-ներդ հրապարակախոսության մեջ...

Կարծես գոհունակ էր ժպիտը այս անգամ, բայց նաեւ մի տեսակ անտարբեր-հեգնոտ, եւ կրկին ունեցա այն տպավորությունը, թե այդ ժպիտը ինչ-որ վերեւից էր ու հեռվից:

- Դուք հոս չեք գիտեր ինչ է հրապարակախոսությունը,- ասաց:- Կնայիմ ձեր թերթերը, իսկական լրատվություն անգամ չունիք: Փաթաթեսին այսքան-այնքան բերքը լուր չէ: Լուրը փաթաթեսի բերքին փճացած ըլլալն է:

Ճիշտ էր ասածը, բայց դա ի՞նձ ասելիք բան էր: Ի՞նչ պատասխանեմ: Չէ, խոսակցություն չի ստացվում: Ինչպիսի՞ խոսակցություն: Այդ էլ չգիտեմ արդեն: Ուրիշ բան էի պատկերացնում, բայց ի՞նչ: Ես ի՞նչ պատասխանեմ իր այդ ասածին, որով այդպես անակնկալորեն, անտեղիորեն հենց իմ գլխին «իջի՛ր» արեց: Մենք այստեղ իրար մեջ խուսափում ենք այդպիսի բաների մասին խոսելուց, դրսի մարդո՞ւ հետ պիտի խոսեմ: «Դրսի մա՞րդ»: Գերսա՞մը: Մեր, իմ Գերսա՞մը... Այդ միտքը ցնցեց ինձ: Ցնցեց մի կռահումովՙ ճակատագրական: Մի քանի բան էլ ասվեց, էլ չեմ հիշում ինչ: Այդ կռահումս ճեղք էր տեսել իմ եւ նրա միջեւ: Ասես «ներսի» եւ «դրսի» միջեւ մի վիհ, որի խորությունը դեռ չէի զգում, ինչպես խորունկ վերքի բուն ցավը դեռ չեն զգում առաջին վայրկյանին: Առաջին զգացումս այն էր, որ տարբեր մարդիկ ենք դարձել: Նաՙ երեւի իր ճակատագրի ուղիղ ընթացքով այնտեղ, եսՙ իմ ծռված ճակատագրի խորդուբորդություններով այստեղ: Լավ է, կարճ տեւեց մեր այդ խոսակցությունը: Երկու հոգի, մուգ հագուստից ու դեմքերից երեւում էՙ «դրսի մարդիկ» նույնպես, եւ նույնպես, երեւի, տաճարում հանդիսավոր արարողությունից հոգնած, բակ ելած շունչ քաշելու, մոտեցան, չգիտեմ ինչ ասացին, ես հրաժեշտ տվի: «Կտեսնվինք»...

Չի ուզում գանգատ լսել: Եվ անշուշտՙ ոչ միայն Գերսամը: Հասկանալի է հոգեբանորեն. ընդհանրապես հաճելի չէ գանգատ լսելը, իսկ առավել ու առավել եւսՙ երբ հայրենաբաղձ սփյուռքահայ է, որ պատեհությունն է ունեցել կարճ ժամանակով հայրենիք այցելելու, այն էլ երկար տարիներով արգելափակ երկաթե վարագույրից ներս, եւ բոլորովին ուրիշ են զգացումները: Բայց հասկանալի է նաեւ երկաթե վարագույրով ներսում արգելափակված հայրենադարձի կարոտըՙ այն աշխարհից հանկարծ հայտնված հարազատին կամ մտերիմին տեսնելու եւ, բնական է, գոնե նրա առաջ բերանը բացելու (դա իբր թե վտանգավոր չէ) եւ սիրտը պարպելու իր կրած տառապանքների մասին: Այդ երկու «հասկանալիները», սակայն, վերածվում էին առավել կամ նվազ գիտակցվող, արտահայտվող կամ չարտահայտվող անհասկացողության, երբ հայրենադարձն ու սփյուռքահայը հանդիպում էին իրար, որովհետեւ հանդիպելով իրարՙ զգում էին, որ տարբեր մարդիկ են դարձել: Այն ճեղքն էր «դրսի» եւ «ներսի» միջեւ, այն վիհը, որի ճակատագրական խորությունն ավելի զգալի էր դառնում հետագա տարիներին, երբ սփյուռքահայի առաջ «տուրիստական» այցելության համար ավելի հաճախակի էր բացվում երկաթե վարագույրի դուռը ա՛յն կողմից, իսկ արգելափակված հայրենադարձին դա մի թաքուն դառնություն եւ նույնիսկ ջղայնություն էր պատճառում:

Բայց խնդիրն ավելի խորն էր: Որպես «տուրիստ» եկող սփյուռքահայի մեջ էլ կար մի թաքուն զգացում, որ դառնություն ու ջղայնություն չէր անշուշտ, այլ գուցե մի քիչ կարեկցանք ընդհանուր «մխիթարիչ» խոսքերով, երբ լսում էր հայրենադարձի գանգատները, բայց մանավանդՙ զուտ մարդկայնորեն շատ հասկանալի այն բուն թաքուն զգացումը, թե ինքը զերծ է մնացել այդպիսի ողբերգական ներգաղթի զոհ դառնալուց, գուցե նույնիսկ, ով գիտե, մինչեւ Սիբիր ընկնելուց: Չէ, սխալվում եմ, այնքան էլ թաքուն չէր այդ զգացումը: Ոմանք նույնիսկ բացեիբաց արտահայտում էին այն (անձամբ եմ լսել), հատկապես նրանք, ում «թիվը ելած չէր» ներգաղթի ցուցակներում, եւ իրենց «դժբախտ» էին համարել այն ժամանակ, երբ ողջերթի խուռներամ բազմության մեջ կանգնած նայում էին խանդավառ «երջանիկներով» լեփ-լեցուն նավին, որ ճամփա էր ելել դեպի հայրենիք: Իսկ ընդհանրապես այդ զգացումն արտահայտվում էր հենց այն «ինչ-որ վերեւից ու հեռվից» ժպիտով, երբ ականջ էին տալիս գանգատներին: Այսինքն թեՙ իրենք ազատ աշխարհի մարդիկ են, իսկ խե՜ղճ հայրենադարձներ, ինչե՜ր են քաշել ստալինյան բռնապետության տակ, դեռ անազատ այս ռեժիմի տակ էլ ստիպված են ապրել, եւ իրենց ասելովՙ խտրականության էլ են ենթարկված հայրենիքում:

Ավելի եւս խորն էր սակայն խնդիրը: Այո, հայրենադարձների հանդեպ այդ խտրականության վիհն էլ կար մյուս կողմից, եւ դա էլ սովետական ռեժիմի հետեւանք էր, ոչ միայն «տեղացի» տառապած ժողովրդի վերաբերմունքով (այդ օրերին նշանավոր դարձած արտահայտությունըՙ «կարմիր խնձո՞ր ուղարկեցինք, որ եկաք, ինչի՞ եք եկել, վա՞տ էիք ապրում էնտեղ»), այլեւ հենց պետականորեն անվստահելիության վերաբերմունքով հայրենադարձների հանդեպ (եթե այդ աչքով էին նայելու, էլ ինչո՞ւ էին արտասահմանից բերել խելակորույս հայրենասիրությամբ խանդավառված հարյուր հազար «անվստահելիներին»): Սփյուռքահայերին անշուշտ թե անհասկանալի պիտի թվար այդ խտրականությունը («իրենց ասելով»): Սփյուռքահայերը Հայաստան էին այցելում, ըստ էության, ոչ թե կամ գուցե ոչ այնքան մղված հարազատներ կամ հին բարեկամներ տեսնելու կարոտից, այլ բուն մղումը տարագիր հայի անմար մնացող հայրենաբաղձությունն էր, այն ընդհանուր կարոտը, որ ձգտում էր գեթ մասամբ հագենալ հայրենիքը տեսնելով թեկուզ մի կարճ ժամանակ, ուխտավորի նման, ոգեշնչվելու, հայրենաբաղձության կանթեղին մի քիչ էլ յուղ լցնելու սրբազան մեռոնի նման, որով ավելի վառ մնա այդ կանթեղըՙ որպես տարագրության մեջ սփոփանք եւ հավելյալ եռանդ տվող լույս: Եվ նկատելի էր, գուցե նաեւ հասկանալի, որ ավելի ձգտում էին «հայրենի» նշանավոր մարդկանց տեսնել, դա ոգեւորիչ էր: Թեկուզ այնքան էլ նշանավոր չլինեին, բայց պաշտոնավոր, ասենքՙ համալսարանի պրոֆեսոր կամ դպրոցի տնօրեն: Իսկ հայրենադարձները, նույնիսկ նրանք, ովքեր «այնտեղ» վաստակ էին ունեցել ժամանակին, կարծես «հայրենի» չէին նրանց համար, որքան էլ կյանք ապրած լինեին այստեղ, գուցե մի նոր վաստակի էլ դժվար ճանապարհը բռնած. դե՜հ, երեկվա «ծանոթ տղաքը» չէի՞ն վերջապես: Երբեմն էլ ոմանք, նույնիսկ, իր մտահոգությունները հայտնող հայրենադարձի գլխին քարոզ էին կարդում, թե պետք է «հարմարվել» երկրի պայմաններին, առանց դույզն պատկերացում ունենալու, թե խորքում ինչ է նշանակում սովետական երկրի պայմաններին «հարմարվել»: Էլ չասեմ, թե «հայրենի» նշանավորներից ու պաշտոնավորներից ոմանք, երեսանց սիրալիր, խորքո՛ւմ ինչ վերաբերմունք ունեին նրանց հանդեպ: Դա մենք միայն գիտեինք մեր փորձառությամբ, իսկ դրա մասին ակնարկել անգամ չէինք կարող նրանց, վտանգավոր էր, կարող էին իրենց «ազատախոսությամբ» մեզ մատնած լինել ակամա, միամտորեն:

Այս ամբողջ հոգեբանական բարդ, հակասությունների կծիկ դարձած թնջուկը նշանավորում էր մի զարտուղի, պարադոքսալ երեւույթ, մի նոր գոյացություն հայ իրականության մեջ, որի նմանը երեւի չի եղել մեր պատմական անցյալում: Դա 1946-1948 թվականներին ներգաղթած հայրենադարձների արտառոց կարգավիճակն էր այդ երկու «վիհերի» միջեւ: Հայության մի ստվար խավՙ հարյուր հազարանոց, որն սփուռքից բերվեց հայրենիք, արդեն իսկ բզիկ-բզիկ մասնատված հայ ժողովրդի ընդհանուր բարդ հոգեբանական դաշտում դարձավ հենց այն զարտուղի երեւույթը, այն նոր գոյացությունը, որ իբրեւ օտարոտի ընկալվեց Հայրենիքում «տեղացիների» կողմից, իսկ մյուս կողմից էլ, գուցե խորքում ստալինյան նենգանպատակ (չմոռանանք Սիբիրը) այդ ներգաղթով սփյուռքից պոկված ու արգելափակված, օտարոտիացավ նաեւ «սփյուռքահայերի» համար: Եվ զարտուղի էլ անուն ստացավՙ «ախպար». այդ կես-կարեկից, կես-հեգնական, կես-արհամարհական, երբեմն նույնիսկ կես-թշնամական հորջորջանքը, չգիտես ինչպես ծագած «տեղացիների» լեզվում, կպավ այդ խավին ու մնաց որպես վիրավորական մակդիր: Այս էր իրականությունըՙ ռոմանտիկ մշուշից պատրանաթափ, իրատես բացված աչքերի համար, սակայն դա բոլորովին չէր նշանակում, որ հայրենիքի սերը մարեց հայրենադարձների հոգում, ընդհակառակըՙ խոցվեց ու հիվանդագին բորբոքումներ տվեց: Երեւույթը հոգեբանական խոր առնչություն ուներ այն «ծննվադայրը տարբեր, հայրենիքը տարբեր» ճակատագրական առիթմիայի խնդրին, որի մասին այն լիալուսին կեսգիշերին սիրտս բացել էի Իսահակյանի առաջ, եւ որ հուզել էր նրան: Ակնարկել էի նույնիսկ, որ այդ առիթմիան, արդեն իսկ բարդ հոգեվիճակ, նուրբ վերաբերմունք է պահանջում հայրենադարձների հանդեպ, իսկ կոպիտ վերաբերմունքը կարող է ավելի բորբոքել այդ վիճակը եւ աղետի, «ողբերգության հասցնել»: Այդ բառերով էլ ակնարկեցի միայն, ավելի խորանալ չէի հանդգնի, անշուշտ, ոչ թե պարզապես կոպիտ, այլ ուղղակի հանցագործ վերաբերմունքի մասին, բայց Իսահակյանը հասկացավ ակնարկս, երկար խոսեցինք հենց այդ ամայի փողոցում լիալուսին կեսգիշերին, թե ինչպես կարող է «բուժվել» այդ առիթմիան: Նա հետաքրքրվում էր նույնիսկ, թե իմ մեջ, օրինակ, ինչպես է լուծվում այդ հարցը, այդ անիծյալ առիթմիան, որը ես կոչել էի «ճակատագրի չար կատակ, դաժան կատակ»: Այն էլ ասեմ, որ ես այդ ժամանակ չէի կարող պատկերացնել, անշուշտ, թե իմ այդ նախազգացած կամ, ավելի ճիշտ, հոգեբանական ընդհատակյա տրամաբանության թելադրած «աղետը» ինչպես ի հայտ կգա, ինձ ձեւ կստանա...

Գերսամից չնեղացա բոլորովին, բացի առաջին պահի տհաճ զգացումից հյուրանոցի սպասասրահում, իմ կողմը գցված այդ «Չեսթըրֆիլդ»-ով: Հետո հիշեցի նրա բնավորությունը. շուրջիններին մի քիչ վերեւից նայող տիրականորեն, մի քիչ անտարբերի նման, երբեմն էլ նույնիսկ կոպտավուն թվացողՙ իր ժպիտով հանդերձ, բայց հենց այդ բնավորության շնորհիվ էլ անկեղծ հաճախ, իր շիփ-շիտակ «իջիր»-ով ասված խոսքով մտածել տվող, թեկուզ դիմադրելու մղում առաջացնելով հանդերձ: Ճիշտ եղավ, որ Էջմիածնի բակում, թեկուզ պատահաբար տեսնելով, մոտեցա նորից նրան: Հազիվ թե հյուրերից ուրիշ որեւէ մեկը այդպես անկեղծ արտահայտվեր: Դա էր, որ առաջին անգամ աչքերիս բացեց «վիհը» նաեւ այդ կողմից:

Նրա հետ հաջորդ հանդիպումը եղավ մոտ մի տասնամյակ հետո: Ճշգրիտ չեմ հիշում ո՛ր թվականին էրՙ եկել էր կրկին: Այն ժամանակ ես, ընտանեկան պատճառներով, կնոջս ու երեխայիս հետ ապրում էի վարձու մի նկուղում, ուր մտնելու համար յոթ դռներից պետք էր անցնել, ու մանավանդՙ այդ ծանր պայմաններում օրն ի բուն նվիրված էի կլանող մի գործիՙ Դոստոեւսկու «Կարամազով եղբայրներ» վիթխարի վեպի թարգմանությանը: Եվ ինչպես միշտՙ այնպես էր կլանել ստեղծագործական, ամեն ինչ մոռացնող աշխատանքը, որ մի օր անգամ չէի կարող ընդհատել, ոչ կիրակի, ոչ տոն օր: Ականջիս հասել էր, որ Գերսամն է եկել, նախկին աշակերտները վազում են նրան տեսնելու, իսկ ես չէի վազել, ցանկություն էլ չունեի, ճիշտն ասած: Իմացել էի, որ նա նշանավոր դեմք է արդեն, ազգային-հասարակական, կուսակցական, մշակութային ղեկավար գործիչ այնտեղՙ այն աշխարհում, բայց, խոստովանեմ, քսան տարի հետո հեռու էր թվում այդ աշխարհն իր խնդիրներով, ես ճգնավորի նման իմ գործն էի անում յոթ դռների ետեւ վարձու, կիսամութ նկուղում, ուր հեռախոս էլ չկար, գրեթե ոչ ոք չգիտեր անգամ, թե ուր եմ ապրում:

Եվ մի օր այդ յոթ դռների ետեւում ինձ գտավ մելգոնյանցի Հովսեփ Ասատրյանը, որ Հայաստանում դարձել էր հայտնի ֆուտբոլիստ: Եկել էր ինձ ամոթանք տալու, թե Գերսամը ուզում է ինձ տեսնել, քանի անգամ հարցնում է, ոչ ոք չգիտի էլ ուր եմ, ինքը հազիվ գտավ, ինչո՞ւ չեմ գնում մոտը, ամոթ է, անպայման գնամ: Անկեղծ ասածՙ թե՛ զարմացա, թե՛ իրոք անհարմար զգացի: Բայց ինչո՞ւ է ուզում ինձ տեսնել, անձամբ էլ ասել է Հովսեփին: Դա հետաքրքրությունս շարժեց, անշուշտ, ավելի եւսՙ նախկին կարոտը ջերմացրեց սիրտս հանկարծ, եւ նույն օրն իսկ երեկոյան, ինչպես ասել էր Հովսեփը, գնացի նրան գտնելու «Արմենիա» նոր մեծ հյուրանոցում:

Երեւանյան խաղաղ երեկոյի մթնշաղն էր իջել իր հաճելի կապույտով, հենց հյուրանոցի առաջ էլ տեսա նրան մի քանի աստիճանների վերեւում կանգնած, հանգիստ խոսում էր մեկի հետ: Նույն բարձրահասակ Գերսամըՙ այժմ մուգ գույնի բեժ կոստյումով, եւ բավական գիրացածՙ ավելի հաղթանդամ էր թվում, ակնոցավոր դեմքն էլ լայնացած ու կարմրավուն: Բարեւեցիՙ «եկա» ասելու նման, ինքն էլ վերեւից ժպտաց սովորականի նման, շարունակեց իր հանգիստ, անտարբեր թվացող խոսակցությունը կողքինի հետ, որ երեւում էրՙ հյուրանոցում ապրող «դրսի» հայ էր նույնպես, անծանոթ: Քաղաքավարությունն ստիպեց մի երկու քայլ հեռու կանգնել վարի աստիճանինՙ ականջալուր չլինելու համար խոսակցությանը: Ու բավական մնացի այդպես կանգնած, շվարուն, նայելով մթնող հրապարակին, վառվող լույսերին: Բոլորովին չի երեւում, որ իսկապես ուզեցել է ինձ տեսնել: Հիմար վիճակում էի զգում ինձ: Ինքս քառասուննոց արդեն, նա հիսուննոց է ուրեմն, լուրջ մարդիկ ենք վերջապես: Սրտիս մեջ կայծ տված ջերմությունը, որ ինձ մղել էր գալ, վրդովմունքի էր վերածվում, ուզում էի «ցտեսություն» ասել ու հեռանալ, բայց հանկարծ ինքը, թողնելով կողքինին, դարձավ ինձ.

- Քալե իջնենք բար, ուիսքի մը առնենք:

- Ես իրավունք չունիմ հոն,- ասացի,- լսած եմՙ օտար դրամով է:

- Քալե՜,- ձեռքը շարժեց:

Մտանք հյուրանոց, իջանք այդ բարը, ուր առաջին անգամ էի լինում: Նստեցինք մի սեղանի երկու կողմը: Ինքըՙ ետ հենված , փռվելու նման: Երկու ուիսքի պատվիրեց սառույցով: Ես առհասարակ «խմող» չեմ, իսկ ուիսքի երբեք չէի խմել, առարկեցի, որ ինձ համար չպատվիրի: Ակնոցի տակից նայեց մի շեղ ժպիտով, կարեւորություն չտվեց առարկությանս: Սպասում էի, թե ինչ է ասելու, բայց չէր խոսում, այդ ակնոցի տակից մի տեսակ ծույլ թվացող հայացքով երկար նայում էր այս կողմ, այն կողմ, մերթ ընդ մերթ ըմպելով ուիսքին: Փորձում էի ինքս խոսակցություն բանալ, հարցեր տալով «այնտեղի» իրենց կյանքի մասին, իր գործունեության մասին: Կցկտուր, բան չասող պատասխաններ էր տալիս ալարկոտ ձայնով: Ավելի ու ավելի հիմար վիճակում էի զգում զարմացած, ներքուստ վրդովված, ինքս էլ արդեն ծուլացածի նման նստած մնալով, վրդովմունքս էլ ծուլացած սպասելով չգիտես ինչ բանի: Դիտում էի մյուս մի քանի սեղանների մոտ նստած «դրսի» մարդկանց», որ մեղմ խոսում էին, դիտում էի ընդհանրապես այդ բարը եւ սպիտակ բաճկոններով բարմեն տղաներին իրենց զարմանալիորեն բարեկիրթ, հաճոյակատար դեմքերով, նման բան չէի տեսել սովետական իրականության մեջ, օտարոտի էր թվում, կարծես ակակնկալ մի հրաշքով արտասահման ընկած լինեի:

Շատ երկար նստեցինք այդպես ծույլ-ծույլ, գրեթե առանց խոսելու, ինքը մեկ թե երկու ուիսքի էլ պատվիրեց իրեն համար: Մտքովս անցավ, որ երեւի կարգին «խմող» է դարձել երբեմնի մեր «խորունկ իդեալներ թելադրող» երիտասարդ ուսուցիչ, սքանչելի վոլեյբոլիստ պարոն Գերսամը: Ի վերջո վեր կացավ, թե գնանք դուրսը նստենք հրապարակում, ինքը ուշ է քնում, քուն չունի ընդհանրապես: Ուրեմն իր անքնության ընկերն եմ դառնում: Շատ լավ, դեռ սպասեմ տեսնեմ, երեւի մի բան ունի ասելու վերջապես, եթե Հովսեփին ուղարկել է, որ գամ իր մոտ: Բավական ուշ գիշեր էր արդեն, հրապարակը մութ, նստեցինք ավազանի առաջ դատարկ նստարաններից մեկին: Գրեթե ամայի էլ էր հրապարակը, հեռվում հատուկենտ անցորդներ: Բայց մի երկու ստվեր էլ նկատեցի մեզնից քիչ հեռու նստարանին. սիրահար զույգ, տղան ծխում է, դե լա՜վ, ոչինչ: Զով օդից երեւի աշխուժացած, սկսեց որոշ հարցեր տալ մեր պարոն Գերսամը, այս անգամ ինքս էի կցկտուր պատասխանում, զգույշ-զգույշ, ցածրաձայն: Եվ հանկարծ իր «իջի՛ր»-ը արեց:

- Դուք չեք գիտեր ինչ է ազատությունը,- ասաց:

Երկար զսպված վրդովմունքս հանկարծ պայթեց քահ-քահ ծիծաղով:

- Ինչո՞ւ կխնդաս,- հարեց լուրջ-լուրջ, հիմա էլ ինքը վրդովվածի նման:

- Շատ շնորհակալ եմ, որ հիշեցուցիր,- ասացի:- Ասո՞ր համար ղրկեր էիր Հովսեփը, որ անպայման գամ քեզ տեսնելու:

- Դուք չեք գիտեր,- կրկնեց:- Մոռցած եք: Ասիկա քեզի կըսեմ, որովհետեւ լավ կհիշեմ քու խելոք ըմբոստացումներդ ժամանակին:

- Չունեցողը, կկարծեմ, ավելի լավ գիտե,- ասացի:- Մանավանդ ան, որ ունեցած է այդ բարիքը եւ կորսնցուցած: Ես ալ լավ կհիշեմ: Ինչպես պատռեցիր գրածսՙ Աստուծո մասին այն հարցով: Այդ մեկ «ըմբոստացումս» երբեք չեմ կրնար մոռնալ,- ժպտացի:

- Կարծեմ ըսիՙ շուտ է քեզի համար: Քանի՞ տարեկան էիր որ:

- Տասնհինգ: Այո, այդպես ըսիր:

- Ճիշտ չե՞մ ըսած:

- Այդ «ճիշտ» կոչվածը շատ հարաբերական բան է, մանավանդ մետաֆիզիկ հարցերու վերաբերյալ, որոնք դարերով տանջած են մարդկության միտքը:

- Մետաֆիզի՞կ: Չըլլա դեռ միտքդ կզբաղեցնես ատանկ պարապ հարցերով:

- Ոչ այնպես միամտորեն, ինչպես տասնհինգ տարեկանիս, բայց... Ըսիրՙ պարա՞պ: Է՛հ, մեկուն համար պարապ, մյուսին համար էական: Թերեւս խառնվածքի բան է: Մարդ ինչպես կնայի կյանքի, գոյության բուն իմաստի հարցին,. որքան զինք կհուզե կամ չի հուզեր:

- Դուն պետք է Բեյրութ գայիր: Հոն հասուննայիր, հոն էիր պետք... Բեյրութի ազատությունը ուրիշ ո՛չ մեկ տեղ կգտնես: Ուզածիդ պես խոսե, ուզածիդ պես գործե, ուզածիդ պես գրե:

- Ըսածիդ նայելով, ատիկա կրնա սանձարձակության ալ հասնիլ եւ փորձանք բերել: Ոչ միայն անհատին, հասարակության ալ գլխուն: Ազատությունը, անշուշտ, կսիրե լայն ըլլալ: Որոշ հարցերու պարագային, մանավանդ ստեղծագործականՙ անսահմանորեն լայն: Բայց, կկարծեմ, կան հարցեր ալ, որոնք իրենց բնականորեն տրամաբանական, անհրաժեշտ սահմանը ունին: Բնությունն իսկ չի հանդուրժեր խախտել այդ սահմանը, չի հանդուրժեր նաեւ ազատության ծայրահեղ սահմանափակումը...

- Կտեսնեմ, որ կշարունակես փիլիսոփայել ուրեմն:

- Խառնվածք է:

- Բայց նորեն ալ կըսեմՙ դուք չեք գիտեր ինչ է բուն ազատությունը:

- Ես ալ նորեն կըսեմՙ չունեցողը, եթե գիտակից մարդ է, մտածող մարդ է, ավելի լավ գիտե գոնե ատոր բուն արժեքը:

- Ձգե, վազ անցնինք փիլիսոփայելեն: Ազգովին մեկ հիմնական խնդիր ունինք, այդ է իմ մտահոգությունս, այդ է, որ ձեզի ալ կթելադրեի ժամանակին:

- Այո: Բոլորիս մտահոգությունն է, փիլիսոփայենք կամ ոչ: Բայց գիտե՞ս ինչ, Գերսամ,- ասացի, առանց «պարոն»-ի արդեն,- կյանքիս կեսը հոս անցավ, քսան տարի մը: Ոչ թե հոն հասունցա ըսածիդ պես, այլ հոս: Ինչքան որ հասունցա ու դեռ պիտի հասուննամ: Բայց հոսՙ Հայաստանի մեջ: Սա ուրիշ որակ է արդեն, խտացած հասունացում մը, բացատրել չ՛ըլլար, պիտի ապրիս: Մանավանդ հայրենադարձի փորձառությունը: Ես քու գիտցածդ չեմ այլեւս: Մի՛ վախնար, չեմ գանգատիր: Գանգատիլ չեմ սիրեր: Կսիրեմ վերլուծել ու համադրել: Պատանեկությանս ալ...

- Կհիշեմ, կհիշեմ: Ոչ միայն շուտ ըմբռնելդ եւ վերլուծելու հակումդ: Ուրիշ բաներ ալ: Կակազությունդ բուժելու կամքդ եւ հաջողիլդ զիս հիացուցած է, ուրիշներուն օրինակ բերած եմ: Ի զուր չէ, որ ձեռքս վրադ դրած էի...

- Երբեք չեմ մոռցած, Գերսամ: Ես ալ կապված կզգայի քեզի, ուղղակի ըսեմՙ կսիրեի, թեպետ երբեմն «կըմբոստանայի» ալ, ինչպես կըսես: Երբ ձգեցիր գացիր Բեյրութ, չես գիտեր ինչքան տխրեցա, կարծես լքված ըլլայի քեզմե: Դեռ հազիվ տասնյոթիս էի մտած այն ատեն... Լավ, ինչեւէ: Մեր այդ մեկ հիմնական խնդիրը, որ շեշտեցիր, իմ ալ մտահոգությունս է անշուշտ, դեռ մանկուց, ինչպես մեր սերունդի բոլոր տղոց, ըսի արդեն: Ալ չըսենք մեր ծնողներուն մասին: Բայց այդ հիմնական խնդիրը ավելի բարդ, խոր եւ... եւ ավելի մտահոգիչ կերեւա հոսկեՙ Հայաստանեն: Առավել եւսՙ հայրենադարձի փորձառությամբ...

- Է՜հ, վերլուծե նայինք, հասկնանք:

- Չէ, չեմ ուզեր վերլուծել: Կվախնամՙ հասկնալի չըլլա: Ոչ տեղացիները հոս կհասկնան ըստ էության, ոչ ալ դուքՙ հոն: Կներես, բայց ըսեմ այն ալ, որ ձեր այդ կուսակցական վեճերն ու բախումները, հոն, ինծի հեռու բաներ կթվին արդեն: Չէ, անձնապես ինծի թվիլը չէ, բուն այն հիմնական հարցեն, բուն մտահոգութենեն հեռու բաներ: Այսօր տխուր իրողություն մը կա, անդրադարձա՞ծ ես ատոր ինչպես պետք է:

- Ի՞նչ իրողություն:

- Հայրենադարձներու արտագաղթը, որ սկսած է ծայր առնել:

- Մենք հոն կտրականապես դեմ ենք ատոր, հայրենադավություն կսեպենք:

- Ահա խնդրեմ ինչ կնշանակե չհասկնալ: Փաստը կա, փոխանակ ջանալու խորքը թափանցել, հասկնալ ինչը ինչոց է, կանխակալորեն կդատապարտեք վերին հայացքով մը: Ի՞նչ օգուտ ատկե: Հոս ալ ոմանք այդպիսի վերին հայացքով կդատապարտեն:

- Դուն չե՞ս դատապարտեր:

- Չեմ արտագաղթեր, թեպետ շատ խոր եմ խոցված, բայց չեմ ալ կրնար դատապարտել, որովհետեւ խորքը գիտեմ: Հայրենադարձները մեղավոր չեն:

- Կկռահեմ ինչ ըսել կուզես, բայց...

- Բայց չկա, փաստը կա: Կանխազգացած եմ, որ կրնար ըլլալ, պիտի ըլլար: Այդպիսի ներգաղթենՙ այսպիսի հետեւանք: Շատ մտահոգիչ, թերեւս ազգային նոր տեսակ աղետի մը սկիզբը, որ չեմ գիտեր ուր կրնա հասցնել... Չէ, չեմ խորանար, շատ բարդ են պատճառները, չեմ ուզեր խորանալ: Չեմ ալ ուզեր վիճիլ, չէ, ավելորդ է, վախնամՙ չենք հասկցվիր: Իրավունք չունիմ բուն պատճնառներն ալ լրիվ բանալու: Այս խոսակցությունն ալ շատ էր արդեն: Եվ կխնդրեմ մանավանդՙ մեր մեջ մնա: Ոչ հոս, ոչ հոն: Գոնե այս խնդրանքս կհասկնաս, անշուշտ, ինչքան գիտեմ քեզ, ձեր հոնտեղի «ուռռա» միամիտներեն չես: Մտածելու նյութ միայն, ուրիշ ոչինչ...

Այդ գիշեր ինքս էլ երկար մտածում էի, հապճեպ գրի առնելով նաեւ այս բոլորը, բայց ոչ օրագրի տետրիս մեջ, ուր այն ժամանակ խուսափում էի այսպիսի բաներ արձանագրելուց, այլ «Կարամազով եղբայրներ»-ի թարգմանված էջերի դեզերում նույն թղթի վրա նույն թանաքով: Մտածում էի, թե ահա ինչ ձեւ ստացավ այն աղետը, որ նախազգացել էի եւ մի երկու բառով ակնարկել նույնիսկ, երբ այն գիշեր սիրտս էի բացում Իսահակյանի առաջ: Նախ պայթեց ֆրանսահայ հայրենադարձների ցույցով օդակայանում, երբ Հայաստան էր եկել Ֆրանսիայի պետական մի դեմքՙ կարծեմ Պինեն, պահանջի ցույց, թե ուզում են Ֆրանսիա վերադառնալ, եւ այդտեղից էլ ստացավ այդ ձեւըՙ արտագաղթ, որ այսպես ասած «շղթայաձեւ ռեակցիա» էր տալիս արդեն: ՕՎԻՐ կոչված հիմնարկը դիմադրում էր արգելքներ հարուցելով, բայց անօգուտ: Եվ բանը նույնիսկ աբսուրդի էր հասնում: Այդ ժամանակ ներսից սկսվում էր նաեւ «արտասահմանյան» տուրիզմը, բայց հայրենադարձներին թույլ չէին տալիս որպես անվստահելիների, եւ երբ իր ազգականներին այցելության գնալ ուզող հայրենադարձը, որպես տուրիստ մերժվելուց բարկացած, դիմում էր տալիս արտագաղթելու եւ համառորեն հետապնդում, ի վերջո թույլտվություն էր ստանում վերջնականորեն գնալու Հայաստանից, իմաՙ Սովետական Միություն կոչված... արգելափակոցից, չասելու համար բանտից: Նո՜ր վիհեր...

Մի տասնամյակ եւս առաջ գնամ, խղճիս վրա ծանրացած մի աննրբանկատ խոսքս քավելու համար: Իսահակյանի հարյուրամյակն էր 1975-ին: Կիլոմետրանոց երկար մի ավտոշարասյուն Լենինական էր գնում տոնակատարության համար: Ավտոշարասյունը կանգնեցրին Մարալիկում, ուր կենտրոնական փողոցում հյուրասիրության երկար սեղաններ էին բացվածՙ արտակարգ մածուն, լավաշ ու կոտեմ: Արտասահմանյան հյուրերից շոտլանդացի գրող լորդ Սըր Ֆրիցրոյ Մակլինը շվարած կանգնել էր սեղանի առաջ, այդ մածունը ախորժակով ճաշակող բազմության մեջ իր լող-լող հասակով: Բացատրեցի նրան, թե ինչ է այդ մածունը, լավաշը, կոտեմը, ցույց տվի, թե ինչպես պետք է ուտել, եւ նա, համն առնելուց հետո, հրճվանքով ճաշակում էր, հոգ չէ թե մածունն էլ կաթում էր բերանի երկու կողմից: Այդ պահին մի ձեռք իջավ ուսիս:

Ետ նայեցիՙ Գերսամն է:

- Օ՜, ուրկե՞ հանկարծ,- բացականչեցի անակնկալի եկած:

- Զիս օդակայանեն ուղղակի հոս բերին,- նվաղկոտ ժպտացին աչքերը ակնոցի ետեւ:- Դժվար էր գալը, ուշացեր էի: Գիտես հոն Բեյրութի վիճակը...

Ո՞ր սատանան դրդեց հանկարծ աննրբանկատորեն ասելու.

- Կհիշե՞ս այն գիշերըՙ թե սանձարձակ ազատությունը կրնա փորձանք...

Եվ իսկույն խղճի խայթը փակեց բերանս, կարծես նոր նկատեցի դեմքըՙ ուռածի նման ու խիստ կարմրած:

- Հիշեցնելու ժամանա՞կը գտար դուն ալ,- մտահոգ մռայլվեցին աչքերը: - Օդակայան իջա թէ չէՙ լսեցի, որ նորեն սկսեր են ռմբակոծությունները հոն: Երանի չգայի, շատ մտահոգ եմ...

- Ա՜հ, կներես, Գերսամ, սիրելիս, հիմարություն էր, բերնես փախավ...

Ու թեւը մտա, շոտլանդացի լորդին «Excuse me»* ( Ներեցեք - անգլ. ) ասելով , քաշվեցինք մի կողմ: Էլ աչքիս չէին երեւում տոնական բազմությունն ու սեղանները: Ես հիսուննոց արդեն, ու նա էլ ուրեմնՙ վաթսուննոց: Մի ամբողջ կյանքի խորքից, երբ ես այն պատանյակն էի ու նա իմ ուսուցիչը, եկավ հարազատության զգացումը մեկեն: Կարծես չքացավ, չէր էլ եղել այն «վիհը» մեր միջեւ: Ամբողջ այս բազմության մեջ կա՞ ուրիշ մեկը, որ կարենա սրտանց հասկանալ նրան... Բայց րոպե չանցածՙ երկու «պաշտոնավորներ» շտապեցին մեր կողմը, ողջունելով սփյուռքի ականավոր ազգային-հասարակական-քաղաքական գործչին, ու նրան առաջնորդեցին «ղեկավարության» մոտ: Մի երկար րոպե նայեցի նրանց ետեւից, հետո ինքս էլ վերադարձա Սըր Ֆրիցրոյի մոտ, կրկին մի «Excuse me» ասելով: Ի դեպ, այդ լորդ գրողը, որ Իսահակյանի հարյուրամյա հոբելյանին եկած բազմաթիվ սովետական եւ մի քանի օտարերկրացի «գրական» հյուրերից մեկն էր, երկու օր առաջ, «Անի» հյուրանոցի վերնասրահում, ընդհանուր ճաշի ժամին, գանգատ էր հայտնել, թե ինչու հայ գրողներից ոչ ոք չի մոտենում իրեն, եւ մեր Գրողների միության նախագահ Վարդգես Պետրոսյանը ինձ հանձնարարել էր, որ ճաշեմ նրա հետ ու հետո ուղեկցեմ այդ օրերին. այլապես չէի հանդգնի, մտքովս էլ չէր անցնի մոտենալ նրան, մանավանդ որ տեսնում էիՙ Մոսկվայից կցված մի ռուս ակնոցավոր լրջադեմ ուղեկից կար նրա կողքին:

Գերսամին տեսնում էի հեռվից, ջոջերի հետ է: Երեւի այնտեղ հարցեր են տալիս նրան Բեյրութի դրության մասին: Քաղաքացիական անհեթեթ պատերազմ, երեւի մութ ուժերից հրահրված (ո՞վ կարող էր ենթադրել, որ տեւելու էր տարիներով ու լինելու էր այնքան ավերիչ): Ահա մի նոր աղետ, սա էլ բեյրութահայությանՙ այդ ամենահոծ, տոհմիկ մթնոլորտով հարատեւած, նույնիսկ «փոքր Հայաստան» համարված գաղթօջախի գլխին: Լսել եմ, որ այնտեղից էլ շատ հայեր ուզում են հեռանալ, եւ «Անչա» կոչված մի ամերիկյան կազմակերպություն նպաստում է դրան: Հայաստանից արդեն թափ է առել արտագաղթը, ու այնտեղից էլ, ուրեմն, արտագաղթ... Այստեղից էլ, այնտեղից էլՙ դեպի ո՞ւր է հոսում արտագաղթը: Ամերիկա: Ժողովուրդների այդ ամենակուլ վիթխարի ձուլարանըՙ «կաթսա» կոչված: Ականջիս հնչում է հայ ղարիբների այն թուրքերեն երգը, որ մանկուց լսել եմ պատմական ճակատագրով թրքախոս դարձած իմ տատից. «Ամերիկա գնացինք, այսպես այնպես եղավ, Ամերիկայից եկանք, այսպես այնպես եղավ, ո՛չ գնացած լինեի՜նք, ո՛չ եկած լինեինք»...


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4