«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ

https://www.azg.am | WAP | WAP-CULTURE

#14, 2007-01-26 | #15, 2007-01-27 | #16, 2007-01-30


ՀՐԱՆՏ ԴԻՆՔՙ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ԶՈՀԸ

Քաղաքական սպանութեան մը հետեւանքները

ԵՐՈՒԱՆԴ ԱԶԱՏԵԱՆ

«Ազգ» օրաթերթի խմբագրին հետ նստած կը դիտէինք CNN լրատուութիւնները, երբ յանկարծ հաղորդուեցաւ, թէ «Ակօս»ի խմբագիր Հրանտ Դինք ենթարկուած էր զինեալ յարձակման մը, Իսթանպուլի մէջ. այդ պահուն կը յուսայի անյուսօրէն, որ գէթ միայն վիրաւորուած ըլլար ան եւ վերապրէր. սակայն, քիչ յետոյ արդէն պաստառի վրայ երեւցաւ Հրանտին անկենդան մարմինըՙ «Ակօս»ի խմբագրատան առջեւի մայթին վրայ, ի դերեւ հանելով բոլոր յոյսերը...

Հրանտը զգետնող փամփուշտները կարծէք խրեցան նաեւ իմ սիրտիս, որովհետեւ վերջին տարիներուն այնքան ջերմ եւ եղբայրական բարեկամութիւն մը հաստատուած էր մեր միջեւ եւ ամեն անգամ հանդիպելուս, կէս կատակ կ՛ըսէի իրեն. «Հրանտ, ուրախ եմ, որ տակաւին ողջ եսՙ այն բոլորէն ետք որ կը գրես «Ակօս»ին մէջ հայկական ցեղասպանութեան եւ Թուրքիոյ ժողովրդաւարացման մասին»: Ան կը հանգստացնէր զիս ըսելովՙ «Այդ օրերը անցած են այլեւս, Թուրքիան մտած է ժողովրդականացման անդառնալի հունին մէջ. մեր ձայնը միայն կարելի կ՛ըլլայ լսելի դարձնել դեմոկրատացած Թուրքիոյ մէջ»:

«Ակօս» շաբաթաթերթը, որ առաւելաբար թրքերէն լեզուով լոյս կը տեսնէ, նոր ուղի բացած է ոչ միայն հայկական մամուլի տարեգրութեանց մէջ, այլ նոյնիսկՙ թրքական մամուլի: Թրքերէն լեզուի օգտագործումը կարգ մը հայերու համար խորթ կը նկատուէր, սակայն գործնականին մէջ ատիկա դարձաւ հաղորդակցութեան աւելի ազդու միջոց մըՙ հասնելու համար երիտասարդ սերունդներուն, ինչպէս նաեւ թրքական եւ քրդական շրջանակներուն: Նոյնպէս այդ նախաձեռնութիւնը առիթ ընծայեց, որ թուրք յայտնի գրողներ ու մեկնաբաններ ուղղակիօրէն աշխատակցին «Ակօս»ին:

Հրանտ Դինք լայն մտահորիզոն ունեցող հրապարակագիր մըն էր. ան երկու հիմնական առաքելութեանց կոչած էր իր թերթը. ա) ան կ՛ուզէր սատարել Թուրքիոյ դեմոկրատացման գործընթացին, որովհետեւ կը հաւատար, որ փոքրամասնութեանց խնդիրները կարելի պիտի ըլլար լուծել միայն ժողովրդավար ընկերութեան մը մէջ. ան նոյնպէս հաւատացող մըն էր հայ-թրքական երկխօսութեան, բ) ան կ՛ուզէր դառնալ ձայնը կամ խօսնակը Թուրքիոյ հայ համայնքին, որ տասնամեակներու ճնշումին տակ դարձած էր անձայն փոքրամասնութիւն մը, շարունակաբար կորսնցնելով իր ազգային կալուածներն ու բարոյական դրամագլուխը: Նոյնպէս, հայ համայնք խաղալիքը դարձած էր անհաւասարակշիռ պատրիարքի մը քմայքներուն. պատրիարք մը, որ կրօնապետական իշխանութիւն հաստատած էր հայ գաղութին մէջ, թուրք պետութեան ալ ստեղծած պայմաններուն եւ կիրարկած օրէնքներուն բերումով:

Անշուշտ շատ մը հայերու սիրտին մօտ էին այդ զոյգ առաքելութիւնները, սակայն ոչ ոք կը համարձակէր վտանգներ դիմակայելու գինով նուիրուիլ անոնց կենսագործման. Հրանտ Դինք այն արի լրագրողն էր, որ խիզախօրէն ինքնզինք նուիրեց այդ զոյգ առաքելութեանց, եւՙ ինչպէս պիտի պարզուէր ետքէնՙ իր կեանքին իսկ գինով:

Երբ ան մտաւ վտանգաւոր եւ անկոխ տարածքներէն ներս, առաջին հակազդեցութիւնները եկան իր իսկ գաղութէն: Յատկապէս Պատրիարքը դարձաւ անոր գլխաւոր հակառակորդներէն մէկը եւ գործ- բան թողելով ձեռնարկեց Դինքը հալածելու անսուրբ գործին, ընթացք մըՙ որ նաեւ հաճոյ էր թրքական իշխանութեանց: Տակաւին քանի մը ամիսներ առաջ «Ակօս»ը գովազդներու եկամուտներէն զրկելու կարճամտութեամբ Պատրիարքը փաստօրէն պատժեց ամբողջ թրքահայ մամուլըՙ արգիլելով որ պատրիարքարանն ու եկեղեցիներու թաղական խորհուրդները վճարովի ծանուցում տան հայ մամուլին:

Միւս կողմէ թուրք պետութիւնը լծուեցաւ Հրանտ Դինքը հալածելու գործին. վարչապետ Էրդողանի կուսակցութեան կրօնամէտ քաղաքականութիւնը կը յատկանշուի իր երկերեսանիութեամբ- մէկ կողմէ ան կը ջանայ սիրաբանիլ Եւրոպայի հետ Երոպական միութեան անդամակցելու առաջադրութեամբ, իսկ միւս կողմէ կը շարունակէ յամառիլ հեռացնել հնադարեան պատժական օրէնքները իր օրինագիրքէն- «թրքութիւնը անարգած ըլլալու» թիւ 301 օրէնքը տակաւին ի զօրու է մինչեւ այսօր, հակառակ Եւրոպական միութեան գանգատներուն եւ պայմաններուն. եւ ան կը շարունակէ կիրարկուիլ մտաւորականներու եւ լրագրողներու դէմՙ խեղդելու համար մտածումի եւ խօսքի ազատութիւնը: Ան նոյնպէս կը շարունակէ իր զինուորական գրաւման տակ պահել Հիւսիսային Կիպրոսը. թէեւ ամերիկեան կառավարութիւնն ու կարգ մը Եւրոպական պետութիւններ «յունական անզիջողութիւնը» պատճառ կը բռնեն Անանի կողմէ պատրաստուած ՄԱԿ-ի ծրագրի ձախողութեան համար. ծրագիրՙ որ փաստօրէն պիտի նուիրականացնէր Կիպրոսի բաժանումը:

Երկու պատճառներով ալ Հրանտ անհանդուրժելի սկսած էր դառնալ թրքահայ համայնքի կարգ մը շրջանակներուն մէջ. ա) հայ համայնքը անցնող տասնամեակներուն ընթացքին դառն փորձութիւնը ունեցած էր հաստատելու, թէ Թուրքիոյ մէջ ազատականացման ամէն շարժում կը վերջանայ բռնատիրական հակազդեցութեամբ մը, որովհետեւ զինուորական խունտան միշտ պատրաստ էր միջամտելու, եւ քեմալական սկզբունքները պահպանելու պատրուակին տակՙ արեան մէջ խեղդելու ազատականացման ամէն փորձ: Օրինակ, վարչապետ Մենդերէս իր կեանքի գինով վճարեց այդ փորձը: Եւ տակաւին վերջերս, նախկին բռնատէր Քենան Էվրէն հպարտութեամբ յայտարարեց, որ երբեք իր ձեռքերը չէին դողացած «այդ մահապատիժները ստորագրելու» եւ եթէ հարկը ըլլարՙ այսօր ալ պատրաստ էր նոյն միջոցներուն դիմելու: Իսկ վարչապետ Էրբաքան կանուխէն զգաց սպառնալիքը եւ առանց առճակատումի երթալու զինուորականութեան հետ, հրաժարեցաւ իր պաշտօնէն: Այսպիսի փորձութիւններէ անցնող հայ համայնքը կը զգար, որ Թուրքիոյ ազատականացման շարժումները միշտ խաբուսիկ բան մը ունին իրենց ետին եւ կրնան շուտով նահանջելՙ ճամբայ բանալով Էվրէններու բռնատիրութեան:

Եւ արդէն պարզ է, որ երբ Թուրքիոյ դէմ փակ են Եւրոպայի դռները, այդ երկիրը պիտի վերադառնայ միջնադարեան կառավարման իր բուն էութեան, հրաժարելով Եւրոպան սիրաշահելու իր սեթեւանքներէն:

բ) Հայ համայնքէն ներս Հրանտի դէմ կատարուող հալածանքին գլխաւոր դրդիչը Մութաֆյան Պատրիարքն էր, որ համայնքին կրօնական ու եկեղեցական հաւատարմութիւնը վերածած էր անձնական բռնատիրութեան մը կռուանին, երբ Հրանտ ջատագովն էր գաղութին մէջ եւս ժողովրդային կամքի տիրապետման: Հրանտ Դինքի սկզբունքային կեցուածքը կը բախէր նաեւ Պատրիարքի անհակակշիռ եւ արկածախնդիր քաղաքական մարզանքներուն: Մութաֆեան Պատրիարքն էր, որ թրքական մամուլին եւ հանրային կարծիքին առջեւ փորձած էր պախարակել իր մեծաւորը, Հայ եկեղեցւոյ պետ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը:

Թէեւ Պատրիարքն ու համայնքի ղեկավարութիւնը փութով դատապարտեցին սպաննութիւնը- ինչ որ պատշաճ էր ընել-սակայն ոմանք նոյն ատեն ներքնապէս դժգոհ չեն կրնար ըլլալ, որ Հրանտի նման ըմբոստ մը «անհանգիստ» կ՛ընէր զիրենք եւ ան ալ առյաւէտ լռած էր:

Ճիշտ է թէ վարչապետ Էրդողան եւ արտաքին գործոց նախարար Գիւլ եւս դատապարտեցին այս մեծ ոճիրը, սակայն պատմականօրէն միշտ անմեղ չեն եղած թուրք իշխանութիւնները նման արարքներու մէջ: Օրինակ, պէտք չէ մտահան ընել Թալէաթ փաշայի վերջին սիրալիր հանդիպումը Գրիգոր Զոհրապի հետ, երբ ան արդէն ստորագրած էր վերջնոյն մահավճիռը: Աւելի մօտ ժամանակներուն նոյնիսկ ազատական թուրք լրագրող Աբդի Իփեքչիի սպանութիւնը, որ վերագրուած էր «ծայրայեղականներու», պարզուեցաւ որ թաքուն թելերով կապուած էր թուրք պետութեան կարգ մը գործակալութեանց: Այդ ծայրայեղականներն ու մաֆիայի տարրերը միասին կը գործէին ներքին գործոց նախարարութեան հետ հասարակաց նպատակներ իրականացնելու, ինչպէս պարզուեցաւ Սուսուրլուքի գայթակղութեան ընթացքին:

Փաստ է նաեւ, որ կարգ մը մաֆիական տարրեր իրենց ոճրային գործունէութիւնը ծածկելու համար հպարտութեամբ յայտարարած էին, թէ իրենք կատարած էին նաեւ իրենց «հայրենասիրական պարտականութիւնը» սպաննելով ԱՍԱԱԼԱ-ի կարգ մը անդամները:

Թէեւ այսօր անհնարին կը թուի փաստել, թէ հեռուէն կամ մօտէն թուրք իշխանութեանց մատը կայ այս ոճիրին ետին- բացի եթէ նոր Սուսուրլուքի գայթակղութիւն մը քողազերծուին-սակայն կարելի չէ անմեղ հռչակել զանոնք, որովհետեւ, գործադրութեան դնելով պատժական օրինագիրքի թիւ 301 օրէնքը, անոնք դատարաններու առջեւ քաշկռտեցին Հրանտ Դինքը, ինչպէս նաեւ կարգ մը ականաւոր գրողներ, ինչպիսիք են Օրհան Փամուք, Էլիֆ Շաֆաք, Թանէր Աքչամ եւ ուրիշներ:

Ամբոխային ատելութեան այն մթնոլորտը զոր թուրք իշխանութիւնները ստեղծեցին միտումնաւոր կերպովՙ չէր կրնար ուրիշ վախճան ունենալ բացի այսօրուան ողբերգութենէն:

Բնականաբար թուրք իշխանութիւնները պիտի կատարեն քաղաքականօրէն ընդունելի բոլոր յայտարարութիւններըՙ զայրոյթ արտայայտելով եւ խոստանալով պատժել յանցագործները: Սակայն, խորքին մէջ անոնք եւս ներքին գոհունակութիւն մը պիտի ապրին, որ զիրենք անհանգստացնող խիզախ ձայն մը լռած է յաւիտեան: Այս ոճիրը պիտի դառնայ նաեւ ազդանշան մը բոլոր այն գործիչներուն, որոնք մարդկային իրաւանց պաշտպան կը հանդիսանան, որպէսզի վտանգի կարմիր գիծէն անդին անցնելու համարձակութիւնը չունենան:

Հրանտ Դինք նաեւ դատապարտած էր Ֆրանսայի խորհրդարանի որդեգրած պատժական օրէնքը, որ պատիժներ կը սահմանէ ցեղասպանութեան ուրացումներուն համար: Ոմանք այդ քննադատութեան մէջ ուզած էին տեսնել սկզբունքային դիրքաւորում մըՙ պաշտպանելու խօսքի ազատութիւնը ամենուրեք. սակայն մտերիմներ իմացած էին, թէ Հրանտ սկսած էր մտահոգուիլ իր հարազատներուն ուղղուած սպառնալիքներէն եւ կը ջանար մեղմել իր արարքներուն դէմ ուղղուած թուրք յետադիմականներու զայրոյթը, միշտ հաւատալով, թէ ինք զերծ պիտի մնար այդ սպառնալիքներէն:

Ճակատագրի հեգնանք է կարծէք. այն ինչ որ ան չկարողացաւ իրականացնել իր կեանքով, կարողացաւ իրականացնել իր նահատակութեամբ:

- Այն տարերային ցոյցերը, որոնք կայացան իր ծննդավայր Մալաթիայէն սկսեալ մինչեւ Պոլիս եւ ամբողջ Թուրքիոյ տարածքինՙ նոր երեւոյթ մը կը պարզէր, մանաւանդ որ պաստառները կը կրէին հետեւեալ կոչերըՙ «Մենք բոլորս Հրանտ ենք, մենք բոլորս հայ ենք». մինչդեռ, տակաւին մինչեւ երէկ հայու պիտակը համազօր էր անարգանքի. Թուրքիոյ մամուլը, երբ վարկաբեկիչ անուանարկումներ կը փնտռէր անարգելու համար քիւրդ ղեկավար Օջալանը, զայն կ՛որակէր «հայու սերմի» ծնունդ:

- Այս ոճիրով միջազգային մամուլը անգամ մը եւս ալեկոծուեցաւ ցեղասպանութեան խնդրի արծարծումով եւ քննարկումներովՙ այնպիսի ահագնութեամբ, որ թուրք պետութեան ուրացման մեքենան հազիւ թէ կարենայ դէմ դնել այդ ալեկոծումներուն:

- Ամենէն հետաքրքրականը, սակայն, այս մեծ ոճիրն ու անոր յառաջացուցած փոթորիկը որակական նոր եւ ուժական աճ մը պիտի մտցնէ այն երկխօսութեան մէջ, որ ատենէ մը ի վեր սկսած է Թուրքիոյ մէջ յառաջադիմական եւ յետադիմական ճակատներուն միջեւ:

Այսօրուան այս տխուր իրադրութեան մէջ միջազգային մամուլը դարձեալ կը պարզէ իր ցինիզմն ու տգեղ դիմագիծըՙ անարգելով այն դատը, որուն ճամբուն վրայ նահատակուեցաւ Դինք: Արդարեւ, CNN եւ Ասոշիեյթըթ փրես դարձեալ հագած են իրենց Պիղատոսի քղամիթը, շարունակելով իրենց ուրոյն մեկնաբանութիւնը ցեղասպանութեան մասին. անոնք երբ կը նկարագրեն Դինքի առաքելութիւնը եւ առանց խպնելու կը գրեն, թէ ան կը պնդէր, որ ցեղասպանութեան համազօր էր «քանի մը հարիւր հազար հայերու» (եւ ոչ թէ 1,5 միլիոն) սպանութեան 1915-ին, մինչ թուրք պետութիւնը կ՛ընդդիմանայ այդ որակումին, յայտնելով, որ 1915-ին տեղի ունեցող քաղաքացիական կռիւներու ընթացքին հաւասարապէս զոհուած են թուրքեր եւ հայեր: Ասոնք կը թերանան կատարելու իրենց սեփական հետազօտութիւնները պատմութեանՙ հաստատելու համար, որ ոչ մէկ քաղաքացիական պատերազմ տեղի ունեցած է այդ օրերուն, եւ տակաւին կը յամառին մէջբերել թուրքական տեսակէտը: Միեւնոյն լրատուամիջոցները «հաւասարակշռութեան» միեւնոյն չափանիշը չեն գործածեր, օրինակ, հրէական Ողջակիզման մեկնաբանութեան պարագային, մէջբերելով նացիներու տեսակէտը:

Ու դեռ ոմանք կրնան առարկել, թէ այդպիսի քաղաքական սպաննութիւնները միայն յատուկ չեն Թուրքիոյ, այլ տեղի կ՛ունենան նաեւ Եւրոպայի մէջ, ինչպիսիք այն մահափորձերը ուղղուած նախորդ Սրբազան պապին ու Նորվեգիոյ վարչապետ Օլաֆ Փալմէին դէմ. իսկ այդ արդարացումներուն պատասխանը այն է, թէ Եւրոպայի սպաննութիւնները եւս կը գործադրուին միեւնոյն տարրերուն կողմէ: Հետեւաբար եթէ թուրքերը միայն «ոճիրի քաղաքակրթութիւնն» է որ իրենց հետ պիտի տանին Եւրոպաՙ արդարացուած կ՛ըլլան այդ աշխարհամասի քաղաքական ղեկավարներուն վերապահութիւնները, Եւրոպական միութենէն ներս ընդունելու Թուրքիան:

Հրանտին անմեղ արիւնը աւելի եւս պիտի արատաւորէ Թուրքիոյ դիմագիծը Եւրոպայի մէջ. այդ ոճիրը վստահօրէն հարուած մըն էր Թուրքիոյ փափաքներունՙ յարելու Եւրոպական միութեան:

Թուրք իշխանութիւնները շուտով պիտի ձեռնարկեն միջոցներուՙ դարմանելու համար այս ահաւոր աղէտին քաղաքական հետեւանքները ընդունելի յայտարարութիւններով եւ օժանդակութեամբը Արեւմուտքի լրատուամիջոցներունՙ ոճիրը վերագրելով ծայրայեղական պատանիի մը վայրագ այլ մեկուսի մէկ արարքին:

Իսկ ինչ կը վերաբերի Թուրքիոյ հայ համայնքին, ան աւելի եւս պիտի փակուի ինքն իր մէջ, սպասելով որ ուրկէ՞ պիտի հասնի յաջորդ հարուածը: Հրանտին սպանութենէն քանի մը ժամ ետք հեռաձայնեցի Պոլիս, վաստակաւոր գրող ու լրագրող բարեկամիսՙ Ռոպէր Հատտէճեանին, հասկնալու համար գաղութին տրամադրութիւնները: Ան պատասխանեց. «թէեւ մենք ունէինք կարգ մը տարակարծութիւններ Հրանտին հետ, սակայն այսօր բոլորս ալ կը դատապարտենք անոր սպաննութիւնը եւ կը սգանք անոր մահը. ան ունէր կարգ մը խիզախ դիրքաւորումներ, որոնց ժամանակը դեռ չէ հասած Թուրքիոյ մէջ»: Այս կը նշանակէ, թէ այսուհետեւ ոչ ոք այդ համայնքին մէջ պիտի համարձակի արտայայտուիլ ցեղասպանութեան մասինՙ հակաճառելով պետութեան ուրացման քաղաքականութեան դէմ:

Այս բոլորէն ետք արդարութիւն պահանջող ձայն մը պիտի լռէ առյաւէտ, ի վնաս Թուրքիոյ մարդկայնացման եւ ի հաշիւ հայ համայնքին ու հայկական դատին:

Հրանտ փորձեց ձայնը դառնալ 1.5 միլիոն նահատակներուն, փոխարէնըՙ անոր պարտադրուեցաւ այդ նահատակներուն լռութիւնըՙ դարձեալ թրքական արիւնոտ փամփուշտներով:

Երեւան


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4