ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ - ՄՇԱԿՈՒՅԹ

https://www.azg.am | WAP | WAP-CULTURE

#17, 2007-09-08 | #18, 2007-09-21 | #19, 2007-10-06


ՎԱՀԱՆ ԹԷՔԷԵԱՆ

Ինչ որ տուաւ ուրիշին

ԵՐՈՒԱՆԴ ԱԶԱՏԵԱՆ

Տասնեակ տարիներ ամբողջ ինքզինք բաշխելէ եւ յիսնամեայ երկունքով մը քերթողական հարուստ վաստակի մը երկնումէն յետոյ, Թէքէեանի հոգին միշտ լեցուն մնաց անբաւարարութեան տրոփով, աւելին չկարենալ տալու հեւքով, որովհետեւ ինք ուրիշին տրուածին մէջ կը տեսնէր կեանքէն շահուածը: Նոյն պատճառով ալ, տալէ ետք որակով ու քանակով անկրկնելի վաստակ մըՙ կը գրէր.

Հոգիս հանքի մը նման- ոսկի՞, ածո՞ւխ թէ կապար,

Որուն հազիւ հեղեղներ քրքրեցին խաւը վերին,

Մերթ հրճուանքի ու յաճախ սեւ հեղեղները ցաւին,

Մինչ հրաբուխ մը խորունկ անոր ներքեւ կը գոռար...

Անբաւարարութեան զգացումը յաճախ կը տագնապեցնէ զինքՙ դարձնելու համար «ծնած, չիշխած թագաւոր» եւ կամ արծուային թռիչքի սահմանուած, բայց չղջիկի թեւերով թռչուն մը («Յիսնամեակ»): Այնքան հզօր էր Թէքէեանի հոգին, այնքան բուռնՙ իր ձգտումը բարձրին ու անհունին հասնելու, որ կեանքի կաշկանդիչ բեռը սահմանափակութեան սեղմում մը կը դառնար անոր վրայ:

Ահա այդ տառապանքը, արեան այդ եռքն է, որ Թէքէեանի արուեստի զգայարանքին եւ հասարակական միտքին զգաստութիւնը պահեց միշտ զօրաշարժի մէջ, միշտ ստեղծագործութեան ընթացքին մէջՙ այրող երկունքի մը գալարող դրոշմով: Ատոր համար է որ իր քերթուածներըՙ յատկապէս եւ իր հասարակական միտքերըՙ ընդհանրապէս, վառ են ու կենդանի, երկունքի առոյգ գալարումներով, եւ ծնուցիչ տենդովը անօրինակ ապրումներու: Իր քերթողական ամբողջ վաստակը ծնունդ կ՛առնէր իր ես-էն, այդ ես-ին «հոգեր»էն, զայն տանելու հասցնելու համար «Հայերգութեան» համամարդկային ու տիեզերական տարածքին, տալու համար անոր խռովքը, փոթորկումներն ու տարակոյսները համամարդկային ապրումներուն:

Թէքէեան իր գրականութեան բոլոր երեսներուն վրայ- անձնական, ազգային ու համամարդկային - հասած է կատարելութեան մը, որ քննադատներուն իրաւունք կու տայ զինք դասելու համաշխարհային արժէքներու շարքին, առանց իյնալու չափազանցած ըլլալու մեղադրանքին տակ:

Թէքէեանի գրականութեան առանցքը Մարդն է եւ ամէնէն առաջՙ հա՛յ մարդը. ահա թէ ինչու իր գրականութեան ամբողջ տարածքին քերթողին սիրտը կ՛արիւնի տառապանքովը իր ժողովուրդին, կը հրճուի «Հրաշալի յարութեամբ»ը անոր: Ու իր ստեղծագործական այս ընթացքին մէջ եթէ Թէքէեան անձնատուր ըլլար այլամերժութեան, սահմանափակ կալանքով մը պիտի արգելափակուէին իր ստեղծագործութիւններըՙ մեռնելու համար հետզհետէ աւելի գոռ համամարդկայնութեան տրոփին մէջ: Սակայն, Թէքէեան կանխած է ժամանակը, անցած է ցանկապատերըՙ իր օրին հասնելու համար համամարդկայինինՙ ստեղծագործական նորարար կնիքով դրոշմելով իր գործերը: Թէքէեանի նորարարութիւնը յաճախ մոռացման կը տրուի, այսինքնՙ մեր գրականութեան մէջ իր մտցուցած նորութիւնըՙ տեսնելու, զգալու եւ ստեղծագործելու իւրօրինակ արուեստն ու զգայնութիւնը կ՛անտեսուին երբեմն, իր տաղանդին խորութեան ու ահագնութեան առթած զմայլանքին մէջ: Գրողներ ունինք-առէք Մեծարենցը- որոնց նորարարական արժանիքները բաւ ենք համարածՙ դասականացնելու համար զիրենք, որ մեր ժողովուրդը Թէքէեանին չէր որ պիտի զլանար այդ պատիւը, եթէ այդքանով բաւականացած ըլլար ան:

Բայց ան տուած է աւելի՛ն:

Գրողներ ունեցած ենք եւ ունինք տակաւին, որոնք հրապարակագրական ասպարէզին ընդգրկումով կ՛ըլլան քիչ մը գրողՙ հրապարակագրութեան մէջ ու քիչ մը հրապարակագիրՙ գրականութեան մէջ, առաջին պարագային անմատչելիութեան պատեանին մէջ կարծրացնելով իրենց հոգիներուն ու առօրեայ սեւեռումներուն շուրջ արձանագրուած մտածումները, իսկ երկրորդ պարագայինՙ բարոյախօսութեան խարխուլ ու ճապաղ գետնին վրայ փոխադրելով իրենց ստեղծագործողի հրայքը:

Եւ մեղադրելի չեն գուցէ, որովհետեւ քիչերու միայն շնորհուած է ճարտարապետեալ հոգիի մը կառոյցը. իսկ զայն ունեցողներէն ոմանք ալ մեր դաժան առօրեայի տարուբերումներուն մէջ կը ճարճատեցնեն այդ կառոյցը, կը քանդեն, առօրեայ տագնապներու որպէս տուրք ընծայաբերելով այնՙ զոր բնութիւնը պարգեւած էր ընտրեալ երկի մը ստեղծագործ բաբախման որպէս նախանիւթ գործածելու: Այստեղ եւս բացառութիւն մըն էր Թէքէեան. անթեք էր ան որքան իր շրջապատինՙ նոյնքան եւ իր անձին ու ես-ին նկատմամբ: Ու բացառիկ երեւոյթ է, քանքարի ապացոյցՙ իրողութիւնը, թէ ան իր ամբողջ կեանքի տեւողութեան անխախտ պահեց կառոյցը իր ճարտարապետեալ հոգիին: Հասարակական մարդու իր գրասեղանին առջեւ եղաւ հանրային պատասխանատուութեան տէր եւ ժողովուրդի գերագոյն շահերուն նկատմամբ անզիջող անհատականութիւն մըՙ խիստ, կարծր, վիրաւորելու չափ անթեքելի երբեմն, բայց ուղիղ, արդար եւ խիզախ: Ան նոյնիսկ եղաւ առեւտուրի մարդՙ ճակատագիրի հեգնանքին անձնատուր, սակայն ինքն իր մէջ մնաց գերազանցապէս բանաստեղծՙ իրաւ եւ անխառն: Հասարակական իր գործունէութեան մէջ ան երբեք չապաւինեցաւ շուկայի մարդու իր հմտութեան եւ փորձառութեան, ինչպէս իր գրականութեան մէջ չներմուծեց երբեք հասարակական գործին յատուկՙ հանրային բարոյականին հսկողի, յորդորողի, բարոյախօսի ու թելադրողի իր կարողութիւնները: Իր գործունէութեան ոչ մէկ մարզը խաչաձեւեց միւսըՙ խախտելու համար ամբողջութիւնը: Ատոր համար է որ հրապարակագիրի, հանրային գործիչի ու կուսակցական ղեկավարի իր դիմագիծը մնաց անաղարտՙ խորշոմուած միայն իր ժողովուրդին տառապանքով, մինչ իր գրականութիւնը մնաց բիւրեղի լուսեղինութեամբ ու կառոյցով: Մեր ժողովուրդը ինչպէ՞ս կրնար հատուցանել այնՙ ինչ որ տուաւ ուրիշին Թէքէեան: Երկար ատեն կը տագնապեցնէր այս հարցումը բոլոր անոնք, որոնք երախտաւորեալ կը զգային իրենք զիրենք Թէքէեանի նկատմամբ, որովհետեւ ան գրական դէմք մը ըլլալէ աւելի գրական ժամանակաշրջա՛ն մը եւ գրական դպրոց մըն էրՙ շնորհալի հոյլովը իր հետեւորդ բանաստեղծներուն, սակայն միշտ բարձր կանգնածՙ պատուանդանին վրայ անկրկնելիութեան:

«Ոչ ոք մարգարէ է իր երկրին մէջ»,- կ՛ըսէ ֆրանսական առածը, որ լաւագոյնս կը պատշաճի Թէքէեանի պարագային: Բանաստեղծը իր կենդանութեան չարժանացաւ այն գուրգուրանքին ու պաշտամունքին, որուն արժանի էր լիովին. ապրեցաւ հասարակ մահկանացուի պէս, գործեց եռանդուն գաղափարապաշտի մը պէս, սակայն իր հոգին եւ իր հպարտ ճակատը ամպերէն վեր պահեց միշտ. իր երկրային կեանքին հետ ունեցաւ նաեւ տիեզերական կեանք մը, որուն տարողութիւնն ու մեծութիւնը ըմբռնելը յաճախ դժուար եղաւ իր շրջապատին եւ ինչու չէ նաեւՙ իր ազգին համար: Այսօր, երբ չկայ անոր երկրային կեանքը, տիեզերական անհունութիւններու հաղորդ եւ այդ տարածութիւններէն արձագանգող իր հոգին է, որ տակաւ կը մեծնայ, կը բացատրուի, կը բաշխուիՙ իր յիշատակով ապրող եւ գրականութեամբ սնանող մահկանացուներուն:

Թէքէեանի կեանքին ամէն րոպէն դժուարալոյծ հանգոյց մը եղաւ միշտ. հանգոյցՙ անձնական տառապանքի, ազգային անձկութեան եւ համամարդկային տագնապներու, եւ ան ապրեցաւ երրեակ կեանքով- անձին, ազգին ու մարդկութեան համար: Երբ անձնական ցաւը կը սպիացնէրՙ չմոռցաւ ազգը, իսկ երբ ազգը կ՛երգէրՙ չուրացաւ մարդկութիւնը. ու բոլորը չշղթայեց իրարու եւ այդ շղթանՙ իր հզօր հոգիին:

Անոնք որոնք չեն ճանչցած Թէքէեանի անձն ու կեանքը, այսօր, կանգնած տարիներու հեռաւորութեան մը վրայ, կրնան զայն վերականգնելՙ իր գրականութեան ընդմէջէն, այնքան նոյնացած են իր գրականութիւնն ու կեանքը. կեանք մըՙ որ եղած էր ինքնազոհ առաքեալինը: Ան գրեցՙ ինչ բանի որ հաւատաց, եւ հաւատացՙ ինչ բան որ կենսագործեց:

Անոր երազները չեղան թուղթէ երազներ, այլ ան իր էութեամբ իսկ կեանք տուաւ այդ երազներուն: Իր այրող ու տոչորող հոգին զինք մղեց նետուելու ազգային կեանքի ապերախտ ասպարէզը, ուր նախ գործեց նախանձելի եւ անձնուրաց նուիրումով մը եւ հարստացած այդ գործին փորձառութեամբՙ իր բանաստեղծութեան մէջ երգեց ազգային կեանքը. երգեց այնքան իրապաշտութեամբ, որքան քիչեր միայն կրցած էին երգել: Բացառիկ տաղանդ եւ հարցերու էութեան թափանցելու ուժ է հարկաւոր, կարենալ գրականութեան բերելու մեր ազգային ցաւոտ կեանքը, մեր ընկրկումները, մեր անհատականութիւնը, վերականգնումի տրտում ճիգերը, մեր ջլատումը իբրեւ ազգ եւ վերջապէս «յարութեան շունչը»:

Եւ Թէքէեան հանդիսացաւ այդ հզօր տաղանդը:

Բնական ու գուցէ ներելի պիտի ըլլար, որ ան իր անձնական խորունկ ապրումներու ճենճերումին մէջ ըլլար ինքներգակ բանաստեղծ միայն եւ այդ ճամբով անկարելի չէր դասուիլ մեր ազգային ու համամարդկային հանճարներու կարգին, որոնցմէ շատեր իրենք զիրենք միայն երգելով նուաճած են իրենց մեծութեան բարձունքները: Սակայն Թէքէեան ընթացաւ խութառատ ճամբայէ. ան ազգը եւ ազգային ցաւը փոխադրեց գրականութեան. աշխատանք մը, որ այնքան վտանգաւոր է եւ այնքան ենթակայՙ հռետորութեան փորձութեանց:

Բայց ան, շնորհիւ իր տաղանդին արգաւանդ ենթահողին, կրցաւ խուսափիլ բոլոր վտանգներէն եւ ազգային մեր պոռացող ցաւերը կրցաւ երգել խորութեամբ, անհռետորութեամբ, բայց նաեւՙ ընդերայոյզ հրաբխայնութեամբ: Ազգային հանգրուանէն ետք, բանաստեղծը ենթակայ է նոյնպէս ծխականութեան վտանգին, ազգային սահմանափակութեան կաշկանդումներուն: Եւ մանաւանդ, մեր փոքրիկ ազգին այնքան մեծ ցաւերուն մէջ այնքան աւելի հաւանական է կլանուիլ ու տարուիլ այդ փորձութենէն:

Սակայն, Թէքէեան, շնորհիւ իր բազմաբովանդակ տաղանդին, այդ հանգրուանը եւս անցաւ յաղթական ու մատչեցաւ համամարդկային ապրումներուն, ուր բոլոր ժողովուրդներու մեծագոյն տաղանդները կը հանդիպին իրարու:

Այսպիսով, ինքներգակ ու հայերգակ բանաստեղծը իր հարուստ վաստակը պսակեց մարդերգակ բանաստեղծի անկորնչելի արժանիքով: Ան մարդը երգեց իր բոլոր տկարութիւններով, ու նաեւՙ կեանքի ու մահուան գաղտնիքը խուզարկող իր խիզախութեամբ:

Թէքէեան նոր ուղի մը բացաւ մեր գրականութեան մէջ, թէ՛ իր գրականութեան բովանդակութեամբ ու թէ մանաւանդՙ իր նորարար արուեստին կենսունակութեամբ: Եթէ միայն առաջինին ռահվիրան եղած ըլլար անՙ իր գրականութիւնը պիտի գնահատուէր ժամանակի ցաւերն ու հոգերը արձանագրած ըլլալու բարեխղճութեան համար, ինչպէս է պարագան շատ մը ուրիշ գրողներու: Սակայն, հոգեկան այդ փաստագրութիւնը կ՛ապրի եւ յաւերժօրէն կը շնչաւորուի արուեստի իր խորունկ զգայարանքով: Ինչպէս իր անձըՙ իր գրականութիւնը եւս եղաւ դժուարամատոյցՙ հակառակ իր պարզութեան: Անցնող տարիները բաւարար չեղան զանգուածին բանաստեղծը դարձնելու Թէքէեանը, իր ամբողջութեան մէջ, թէեւ իր ազգային ու սիրային քերթուածներէն շատերը դասական տոկունութեամբ մը ընտանութիւն հաստատած են ընթերցող լայն հասարակութեան հետ: Սակայն, Թէքէեան իր քերթողութեան ստուար մասով դեռ կը մնայ ընտրեալներու բանաստեղծը:

Հայրենիքը եւս «դեռ տաք» չէր իրեն նկատմամբ «մինչեւ երէկ»: Տարիներ ու ժամանակները սաստկացուցին այդ տաքութիւնը, եւ հայրենիքի մէջ հրատարակուեցաւ Թէքէեանի հատընտիրը 1958-ին: Առաջին հերթին, «արհեստանոց» մը դարձաւ այդ հատընտիրը, արուեստի ու գրականութեան բացուող հայրենի նոր հոգիներուն համար: Անոր գեղագիտական նրբութիւնը եւ արուեստի կատարելութիւնը ուսանելի շատ բաներ ունին մեր բոլոր գրական սերունդներուն համար, բայց մանաւանդՙ նոր սերունդին համար:

Թէքէեանի գրականութիւնը այսօր աւելի ժողովրդական է, քան քսան տարի առաջ: Ու քսան տարի ետքՙ աւելի եւս ժողովրդականացած պիտի ըլլայ ան: Թէքէեան դժուար կը բացուի ընթերցողին ու բացուելէն ետքըՙ միայն արժանաւորներուն կը պարգեւէ հմայքը իր «հիւթեղ բառեր»ուն. բայց անգամ մը որ կը բացուիՙ կը մնայ յաւերժօրէն ընթերցողին հետ, անփարատելի քաղցրութեամբ մը:

Թէքէեան մեր ազգային բանաստեղծն է. բայց իր տաղանդին տարածքով կը դառնայ նաեւ մարդկութեան բանաստեղծը, եւ անցնող ժամանակները կը ծառայեն միայն տարածելու անոր «հմայքին օղակը» եւ ընդհանրացնելու իր ազնուական քերթողութիւնը:

***

«Լեզուն, որով գրեցի,- կը գանգատէր Թէքէեան իր քերթուածներէն մէկուն մէջ,- երկրի երեսը» քիչեր կը կարդային զայն արդէն ու պակսեցան անոնք ալՙ անպաշտպան թողելով գրական այն ժառանգութիւնը, զոր ինք կը ստեղծէր, սակայն, այսօր, Թէքէեանի մահուընէ տասնամեակներ վերջ, տակաւ կը տարածուի անոր հմայքը եւ արմատներ կ՛արձակէ անոր գրականութիւնը մեր կեանքին մէջ, Հայրենիքէն ներս թէ դուրս:

Անոր գրականութիւնը կը բխէր իր անձէն, որուն իւրայատկութիւնները ունէր, կեանքի թէ գրականութեան մէջ Թէքէեան հեռու եղած է ցուցական փորձութիւններէ, չէ ջանացած ան հրավառութիւններով հրապուրել իր ընթերցողը. այդ պատճառաւ ալ իր գրականութեան տպաւորութիւնն ու ներգործումը կարօտած են ժամանակի. սակայն, ժամանակի ընթացքին ալ անոր թափանցումը եղած է լրիւ ու անջնջելի:

Ազնուական բանաստեղծն ու բանաստեղծութեան ազնուականը հաւանաբար երկրորդական դիրք գրաւած ըլլար մեր գրականութեան մէջ , եթէ դիպուածը չօգնէր անոր. արդարեւ, անոր տաղանդի աճումը ու հասունացումը երկար ժամանակաշրջանի մը վրայ տարածուեցան:1914-ին ան հանդէս կու գար իր երկրորդ ու վճռական հատորովՙ «Հրաշալի յարութիւն»ով, որ մէկ կողմէ տաղանդի վաւերական կնիքով մը կը պարգեւատրէր բանաստեղծը, իսկ միւս կողմէ ազգային յուսավառ ժամանակներու մէկ արձագանգը կը հանդիսանար, որ սակայն պիտի փշրուէր ողբերգութեան դաժան ժայռերուն վրայ: Այդ շրջանին Թէքէեան ազգային առաքելութեամբ կը գտնուէր Երուսաղէմ եւ այդ կերպով խնայուեցաւ իրեն այն դժխեմ ճակատագիրը, որ մեր նահատակ գրողներունը եղաւ: Եւ կարծէք իրեն մնաց այդ ճակատագրին ողբերգուն ըլլալու տխուր պարտականութիւնը. եւ ան, իր անձնական դժբախտութեանց հետ «ծանրակրեց»- ինչպէս ինք պիտի սիրէր ըսել- ամբողջ ճակատագիրը մեր ողջակիզեալ գրողներուն եւ ամբողջ նահատակ սերունդին. եւ այդ ճակատագիրը մռայլ ամպի մը նման միշտ առկախ մնաց անոր հոգեկան մթնոլորտին մէջ:

Արդար պիտի չըլլար մեղադրել բանաստեղծը իր տխուր ու մռայլ հանգամանքներուն համար. իրաւ բանաստեղծութիւնը անկեղծ ապրումի մը արտայայտութիւնն է, չէր կրնար էապէս հայ այս հանճարեղ բանաստեղծը ծիծաղիլ կամ անտարբեր մնալՙ ականատես ըլլալով կատարուող «ահաւոր բան մը»ին, կամ «որբերուն ո՛րբ ձեռքեր»ուն. ան պիտի աղաղակէր Աստուծոյ, թէ «մեզ դժոխք ղրկէ անգամ մ՛ալ, չէ՞ որ զայն լաւ կը ճանչնանք, զայն ճանչցուցիր մեզ, շատ լաւ»:

Միւս կողմէ, Թէքէեան տուած է մեր գրականութեան ամէնէն պայծառ էջերը, որոնք կ՛արձակուին ներանձնական ապրումներէ, անցնելով ազգայինի շրջագիծէնՙ հասնելու համար համամարդկային ու տիեզերական համեմատութեանց: Թէքէեան հոգիի երգիչն էր, երգիչն էր ազգին ու մարդկութեան: Սակայն, երբեմն շփոթութիւն կայ նաեւ անոր ազգային լարին շուրջ, ան իր գեղջկական ցեխոտ տրեխներով չանցաւ գրական արահետներէՙ իր դրոշմը ձգելու համար մեր ազգային գրականութեան մէջ. ան իր ազգային ցաւը տարրալուծեց իր իմացական գալարումներուն մէջ ու վեր առաւ անոր համամարդկային բնոյթը, իր խառնուածքն ալ արդէն տարբեր ընթացք թոյլ չէր տար իրեն: Ան իր ցաւին արցունքը ու սիրոյն խորութիւնը կրցաւ ամէնէն ազնուական արուեստով պարզել ու իր քերթողական նիւթը հասցնել եւրոպական ամէնէն գեղահիւս, նրբակերտ, խստապահանջ յղկումներու, առանց զսպելու իր ազգայնութեան խրոխտութիւնը: Ան ֆրանսացի խորհրդապաշտ դպրոցի երկարաձգումն է մեր գրականութեան մէջ իր ուրոյն ձայնով ու տաղանդով: Թէքէեան հիացող մըն էր Պոտլէրի, Ռեմպոյի, Մալարմէի եւ խորհրդապաշտ դպրոցի միւս մեծերուն. ապացոյցը այն է, որ Թէքէեան յաջող թարգմանութիւններ կատարած է անոնցմէ. աւելիՙ վերածումներ ու հայացումներ կատարած է, այնպիսի արուեստով մը, որ անկասկած բուն հեղինակինը պիտի ըլլային, եթէ ան հայերէնով ստեղծագործած ըլլար: Թէքէեանի ազդեցութիւնները այդ դպրոցէն կը սահմափակուին հոգեխառնութեան, կեանքը պեղելու եւ երեւոյթները ստեղծագործական գործընթացէ մը անցընելու կերպերուն մէջ, որոնց վրայ կ՛իշխէ Թէքէեանի ինքնուրոյն եւ անշփոթելի տաղանդը:

Եղեռնի շրջանէն ետք շարունակեց տակաւին արգասաւորուիլ Թէքէեանի տաղանդը եւ ան հետզհետէ հանդէս եկաւ «Կէս գիշերէն մինչեւ արշալոյս» գործով (1919), «Սէր» հատորով (1933), որ հասուն տաղանդի մը վկայութիւնը կը բերէր, իր ազգային համանուագն էր, եւ իր «Տաղարան»ով (1944), որ շիջող տաղանդի մը մէջ բոցավառող կայծերուն վերջին արձակումն էր կարծէք:

Իր գրական ստեղծագործութեանց առընթեր Թէքէեան ունեցաւ ազգային-գաղափարական-քաղաքական հարուստ կեանք մը, որուն վրայ միշտ շողարձակեց իր իմացական պայծառութիւնը եւ սակայն այդ կեանքը զերծ չմնաց վերիվայրումներէ եւ արհաւիրքներէ. 1916-ին խոշտանգուեցաւ ան իր գաղափարական հակառակորդներէն եւ վայելչութեան այնքան գիտակից քերթողը կորսնցուց իր մէկ աչքը, շուրջ երեսուն տարի աշխարհը, կեանքն ու մարդիկը դիտեց իր «մէկ հատիկ»ով. սակայն կրցաւ անոնցմէ ներս թափանցել ամբողջական ու բոլորանուէր խորացումով. ան իր մէկ հատիկը փակեց ապրիլ 5, 1945-ին, «օտար տան մըՙ օտար սենեակին մէջ»: Անմահ Թումանեան գեղեցիկ բնորոշում մը ունի Շէյքսփիրի մասին ու կ՛ըսէ թէ այն ազգերը, որոնք Շեյքսփիրը կը հասկնանՙ մշակութային գերագոյն մակարդակ մը ցոյց կու տան: Այսօր Թէքէեան կը գտնուի այնպիսի վաւերական բարձունքի մը վրայ, որ կրնանք անվարան կիրարկել Թումանեանի բացատրութիւնը այստեղ եւ ըսել, թէ անոնք որոնք Թէքէեան կը հասկնան ու կը գնահատենՙ գեղարուեստական ճաշակի ազնուագոյն մակարդակի վկայութիւն մը կու տան:

Դետրոյթ, ԱՄՆ

Նկար 1. Գործՙ Նորա Ազատյանի


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4