«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ

https://www.azg.am | WAP | WAP-CULTURE

#142, 2010-07-30 | #143, 2010-07-31 | #146, 2010-08-17


ՍԱՐԱՖՅԱՆԸՙ ԷԼԵՔԴԱՂԻՆ. «ԵԿԵՔ ԴԵՄ ԱՌ ԴԵՄ ՀԱՆԴԻՊԵՆՔ»

«Ազգը» բազմիցս գրել է, որ թուրք խորհրդականները Անգլիայում հրատարակված հայտնի «Կապույտ գիրքը»ՙ հայերի ցեղասպանության մասին, որակում են «պատերազմական ժամանակաշրջանի կեղծիք»: Հարցը միասին քննարկելու անգլիական խորհրդարանականների կոչերին նրանք չեն պատասխանել: Ստորեւ թարգմանաբար ներկայացվող հարցազրույցում Անգլիայում գործող «Կոմիտաս ինստիտուտ»-ի տնօրեն Արա Սարաֆյանը, որպես թուրքական ժխտողական պնդումների գլխավոր դրդիչ, մատնանշում է Շուքրու Էլեքդաղին, որը նախկինում եղել է Մ. Նահանգներում Թուրքիայի դեսպանը եւ ներկայումս ԹԱՄԱ-իՙ Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի (Մեջլիսի) անդամ է: Հարցազրույցը «Ակօսի» ներկայացուցիչն է անցկացրել, եւ թերթի թուրքական տարբերակում տպագրվել է այս տարվա հուլիսի 9-ի համարում:


«Ակօս» - Արդեն մի տարի է, ինչ «Կապույտ գիրքը» թարգմանված է նաեւ թուրքերեն: Ի՞նչ զարգացումներ են արձանագրվել մինչեւ օրս:

Սարաֆյան - Մենք «Կապույտ գիրքը» (Մավի քիթապ) թուրքերենով հրատարակեցինք, որպեսզի ԹԱՄԱ-ի ներկայացուցիչներին կարողանանք ընդգրկել այդ հարցի քննարկումներում: Մեջլիսի գրեթե բոլոր անդամները ստորագրել էին մի նամակ, որտեղ նշված էր, թե հայերի ցեղասպանությունը հաստատող փաստեր չկան, եւ թե բրիտանացիները հորինել են «Հայկական հարցը» քարոզչական նպատակներից ելնելով: Այդ նամակը նրանք բրիտանական խորհրդարան էին ուղարկել 2005-ին: Նրանց այդ քայլին մղող գլխավոր անձնավորությունը Շուքրու Էլեքդաղն էր, որը «Կապույտ գրքի» մասին ապատեղեկատվության սկզբնավորողն է: Նա շատ ազդեցիկ է Թուրքիայում, եւ նրա տեսակետները պաշտպանվում են խստագույն օրենքներով, որոնց գալիս են լրացնելու գրաքննությունն ու ահաբեկելը: Նրանց պնդումների առիթով մի խումբ բրիտանացի խորհրդականներ եւ «Կոմիտաս ինստիտուտ»-ը հրավիրեցին հարցը քննարկելու միասինՙ դեմ առ դեմ, սակայն նամակը ստորագրողներից ոչ մեկը, ոչ իսկ Շուքրու Էլեքդաղը, չպատասխանեց մեր առաջարկին:

- Իսկ ինչի՞ց են նրանք վախենում: Ինչո՞ւ չեն ցանկանում մասնակցել քննարկումներին:

- Կարծում եմՙ նամակը ստորագրողների մեծամասնությունը չի գիտակցել, թե ինչքան անհիմն է իրենց դիրքորոշումը: Նրանք պարզապես հավատացել են Էլեքդաղին: Ուրիշներ էլ ապատեղեկացվել են այլ ազգայնականների կողմից, ինչպիսիք են օրինակՙ Միմ Քեմալ Օքեն եւ Շինասի Օրելը, ովքեր «Կապույտ գրքի» մասին անհեթեթություններ են գրել:

- Իսկ ի՞նչ միջոցներով մոտեցաք նրանց:

- Լորդ Էյվբերին մոտեցավ նրանց Մեջլիսի նախագահ Բյուլենթ Արնչի միջոցով: Արձագանք չստացավ: Այնուհետեւ նա առանձին անդամների հետ կապ հաստատեց էլփոստի միջոցով: Դարձյալ պատասխան չստացավ: Երբ գիրքը թուրքերենով հրատարակվեց Անկարայում, մենք, թույլտվություն ստանալով Մեջլիսից, առանձին անհատներին ուղարկեցինք գրքի օրինակներ: Բայց Էլեքդաղը դադարեցրեց առաքումները, եւ գրքերը վերադարձվեցին առաքող ընկերությանը:

- Ինչքանո՞վ է անկողմնակալ «Կապույտ գրքի» Ձեր դիրքորոշումը:

- Տարիներ շարունակ աշխատել եմ այդ գրքի վրա եւ հրատարակել իմ գրախոսականը: Երբ թուրք խորհրդարանականներիՙ Լոնդոն ուղարկած նամակի առթիվ իմ դիրքորոշումը շարադրեցի, այդ գրությունը նույնպես հրապարակվեց: Այնպես որ, իմ կողմից ես արել եմ այն ամենը, ինչ հնարավոր է այդ հարցի շուրջ քննարկումներ ծավալելու: Ավելին չեմ կարող անել: Կարող են մարդիկ այս կամ այն կետի շուրջը չհամաձայնել ինձ հետ, բայց ես մաքուր խղճով եմ կատարել իմ գործը եւ ամենակարեւորըՙ չեմ կեղծել տեղեկությունները: Ինչը, ցավոք, չեմ կարող ասել Շուքրու Էլեքդաղի եւ մյուսների դիրքորոշման մասին:

- Ինչո՞ւ եք այդքան հետաքրքրված առաջ տանելու այդ հարցը:

- «Կապույտ գրքի» պարագան անսովոր ուսումնասիրության նյութ կարելի է համարել այն առումով, որ խնդիրը վերաբերում է բրիտանական արխիվներին, որոնց թուրքական իշխանությունները չեն կարողանում հասնել եւ իրենց ցանկությամբ մեքենայություններ կատարել, ինչպես թուրքական արխիվներում: «Կապույտ գիրքը» կարելի է վիճարկել միայն ինտելեկտուալ հողի վրա: Ինչ որ գրված է այնտեղ, կարելի է ստուգել եւ հանգել որոշակի եզրակացության: Երկրորդ, գրքի ժխտումը թուրքերի կողմից կատարվում է ամենաբարձր քաղաքական մարմնի մակարդակով, որն իբր պատրաստ է արխիվներ բացել եւ երկխոսություն ծավալել Հայկական հարցի շուրջը: Բայց իրականում այդ նույն քաղաքական կառույցը «խաղեր է խաղում» «Կապույտ գրքի» հետ, ապացուցելով, որ թուրքերը լուրջ չեն իրենց մտադրություններում:

- Ի՞նչն է ստիպում Ձեզ ասել, որ նրանք չեն ցանկանում վերանայել իրենց դիրքորոշումը հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ:

- Մինչ որոշ անհատներ եւ մի քանի հաստատություններ պատրաստ են իրենց երկրի անցյալի պատմությունն ընդունել այնպիսին, ինչպիսին որ կա, Թուրքիայում գերակշռող մեծամասնությունը դեռեւս պատրաստ չէ քննարկումների: Ընդհանուր մթնոլորտն այն է, որ մարդիկ դեմ են նման քննարկումներին: Տարիներ շարունակ հակահայկական քարոզչություն ծավալած պետական հաստատությունները դեռեւս գործում են անխափան, եւ ամեն անգամ Թուրքիա այցելելիս զարմանում եմՙ տեսնելով, թե որքան նոր հակահայկական գրքեր են հրատարակվել:

- Դուք խոսեցիք թուրքական արխիվների մասին. պնդո՞ւմ եք, որ դրանք բաց չեն այժմ:

- Դրանք ավելի բաց են այժմ, քան առաջ, եւ որոշ հետաքրքրական արդյունքներ տվել են: Բայց արխիվի իշխանություններն իրենք են խիստ «պարտիզանական նվիրվածություն» ցուցաբերում իրենց ժխտողական դիրքորոշմանը: Արտոնված նյութերը կարծես հատուկ ընտրված լինեն, եւ դրանց մատչելիությունը սահմանափակված է: Օրինակՙ Բաշբականլիկի արխիվները Ստամբուլում կամ զինվորական արխիվները Անկարայում, բազմաթիվ գրքեր են հրատարակել, որոնք ժխտում են հայերի ցեղասպանությունը: Նման հաստատությունների իշխանությունները, իմ կարծիքով, չպետք է կողմնապահությամբ զբաղվեն: Փաստը, որ Թուրքիայում իրավիճակը այդպես չէ, կասկածելի է դարձնում այդ հիմնարկների իսկական բնույթը: Ինչպե՞ս է, որ թուրք լրագրող եւ պատմաբան Մուրատ Բարդակչին Թալեաթ փաշայի անձնական արխիվներից դուրս է բերում բնակչության քանակի վերաբերյալ փաստաթղթեր, որոնցում նշված է, որ մեկ միլիոն հայեր «բացակայում են»1917 թ. Օսմանյան կայսրությունում, մինչդեռ արխիվների աշխատողները շարունակում են պնդել, որ հայերին «վերաբնակեցրել» են 1915-16 թվերինՙ առանց, սակայն, մանրամասնություններ նշելու, թե ի վերջո նրանք որտեղ հանգրվանեցին: Ինչո՞ւ են վերաբնակեցման տվյալները արգելված, ոչ հասանելի: Ինչ վերաբերում է հասանելիությանը կամ մատչելիությանը, ապա եթե որեւէ մեկը որոշի, ասենք, վարչապետարանի արխիվների նյութերից օգտվել, ապա պետք է իմանա, որ մեկ օրվա ընթացքում կարող է օգտվել միայն սահմանափակ քանակի նյութերից: Իմ պարագայում, օրինակ, եթե ցանկանում եմ 1915 թվին վերաբերող ծածկագրային հեռագրերի ուսումնասիրությամբ զբաղվել (դրանցից հազարավորները կան), ապա կարող եմ օրական ընդամենը 25 հեռագրից օգտվել, որովհետեւ յուրաքանչյուրը որպես առանձին փաստաթուղթ է դասակարգված: Հաշվի առնելով, որ այդ հեռագրերը ընդամենը մի քանի տող են պարունակում, դրանք պետք է դասակարգված լինեին մեկ ընդհանուր փաթեթում, որպեսզի հնարավոր լիներ արդյունավետ աշխատել դրանց վրա: Նաեւ չի թույլատրվում պատվիրել եւ ստանալ անորոշ քանակի պատճենահանված օրինակներ, ինչպես, ասենք, կատարվում է բրիտանական կամ ամերիկյան արխիվներում: Այնպես որ, դեռեւս «օրինական» որոշ սահմանափակումներ կան նյութերի մատչելիության առումով: Հուսով եմ, այդ սահմանափակումները չեն տարածվում այլախոհ հեղինակների վրա:

- Նման սահմանափակումներ չկա՞ն այլ երկրների արխիվներում:

- Որքան ես եմ տեղեկացվածՙ ոչ: Վստահաբարՙ ոչ ԱՄՆ-ում եւ Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ ուսումնասիրողը կարող է մեկ օրվա ընթացքում իր ձեռքի տակ ունենալ «Կապույտ գրքի» վերաբերյալ Թոյնբիի ամբողջ գործերը, անձամբ պատճենահանել կամ պատվիրել եւ ստանալ, որոշակի գումարի վճարման դեպքում, գործերի ամբողջական պատճենահանումները: Երբ 1980-ական եւ 1990-ական թվերին Թուրգուտ Օզալն ու Մեսութ Յըլմազը քննարկում էին Հայկական հարցի վերաբերյալ թուրքական արխիվների բացման խնդիրը, նրանք նույնիսկ խոստացան, որ նյութերի պատճենահանված օրինակներ կտրամադրվեն նաեւ Թուրքիայից դուրս, այլ երկրներում աշխատող գիտաշխատողներին: Դա չի գործում:

- Ի՞նչ լուծում եք առաջարկում «Կապույտ գրքի» հարցում:

- Լորդ Էյվբերին եւ ես առաջարկում ենք դեմ առ դեմ հանդիպել ԹԱՄԱ-ի խորհրդարանականների, հատկապես Շուքրու Էլեքդաղի հետ, որը պարտավոր է բացատրություն տալ իր իսկ ստեղծած քաոսային վիճակի կապակցությամբ: Նրան Լոնդոն էինք հրավիրել մի քանի ամիս առաջ, բայց նա հրաժարվեց նույնիսկ պատասխանել մեր հրավերին: Նրա դիրքորոշումը կտրականապես ժխտողականին է վայել եւ ոչ թե որեւէ հարցում տարակարծություններ ունեցողին:

- Կհամաձայնեի՞ք Լոնդոնի փոխարեն Թուրքիայում կազմակերպել այդ հանդիպումը:

- Այո՛, կողջունեի նման հանդիպումը այնքան ժամանակ, որ դա թափանցիկ եւ արդար լինի:

Թարգմ. Հ. ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4