«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ

https://www.azg.am | WAP | WAP-CULTURE

#189, 2010-10-16 | #190, 2010-10-19 | #191, 2010-10-20


ԱԴՐԲԵՋԱՆԱՀԱՅԵՐԸ ՄԻԱՑՅԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒՄ

1990-ականների սկզբներին հարյուր հազարավոր հայեր լքեցին Ադրբեջանը: Ադրբեջանում բռնությունների ու վայրագությունների սաստկացումը հայերի դեմ գագաթնակետին հասավ 1988-ի փետրվարին Սումգայիթում, նույն տարվա նոյեմբերին Կիրովաբադում (Գյանջայում) եւ 1990-ի հունվարին Բաքվում սանձազերծված ջարդերի տեսքով: Արդեն մոտ 20 տարի է, որ այդ վայրերից մազապուրծ հայ ընտանիքներ հաստատվել են Միացյալ Նահանգներում: Ստորեւ թարգմանաբար «Արմինյն միրոր սփեքթեյթր» շաբաթաթերթի սեպտեմբերի 4-ի եւ 11-ի համարներից հատվածաբար ներկայացվող թերթի մշտական աշխատակիցներից Արամ Արքունի հոդվածը փորձ է քննարկելու, թե ինչպես է ներգաղթյալների այդ յուրահատուկ խումբը հարմարվել նոր աշխարհի նոր պայմաններին: Հեղինակը չի հավակնում գիտական վերլուծություն կատարելու: Նա պարզապես համայնքի ակտիվ ու գործունյա անդամների հետ ունեցած հարցազրույցների հիման վրա ներկայացնում է ադրբեջանահայերի ընդհանուր պատկերը Միացյալ Նահանգներում:

Ադրբեջանահայերի մեծ մասը Ամերիկա ներգաղթեց 1989-1996 թվերին: Առաջին խմբաքանակը հասավ, երբ ամերիկյան կառավարությունը համաձայնեց նրանց շնորհել փախստականի կարգավիճակ: Դրանից առաջ շատ դժվար էր խորհրդային հայաստանցիների համար (բացի արտասահմանից ներգաղթածներից ու այլախոհներից) արտագաղթել Խորհրդային Միությունից: Ամերիկայում նրանք հաստատվեցին գրեթե բոլոր նահանգներում, նույնիսկ այնպիսի ոչ հայաշատ քաղաքներում, ինչպիսին Ֆարգոն եւ Բոյզին էինՙ համապատասխանաբար Հյուսիսային Դակոտայում եւ Այդահոյում: 1994-ին յոթ ընտանիքների ուղարկել էին նաեւ Ալյասկա: Ամերիկայի Հայկական եկեղեցու արեւելյան թեմի սոցիալական ծառայությունների բաժնի վարիչ (1992-1997 թթ.) Մայլք Գուլիելմոն հիշում է, որ մի մեծահասակ կին Այդահոյից հաճախակի զանգում էր նրան բողոքելու, որ Մոսկվայի եւ Բաքվի նման մեծ քաղաքներում ապրելուց հետո այժմ գավառային մի ավանում առավոտները արթնանում էր եւ որմզդեղներ տեսնում իր շուրջը: Նա մեծապես հուսալքված վիճակում էր:

Ամենամեծ խմբերը հաստատվեցին Բրուքլինում եւ Նյու Յորքի հարակից շրջաններում: Որոշ մասն էլ մեկնեց Լոս Անջելես եւ Նյու Ինգլենդի տարածքները: Ադրբեջանահայերին վիզաներ տվող կոնգրեսական այս ծրագիրը ավարտվեց 1994-ին, որից հետո խիստ դժվարացան Ամերիկա ներգաղթելու գործընթացները:

Արժանահավատ տվյալներ չկան, թե ադրբեջանահայերից քանիսն են այժմ ապրում Մ. Նահանգներում: Հոդվածի առիթով երեք տարբեր պետական հիմնարկներ դիմեցինք, բայց նրանցից ոչ մեկը ստույգ տեղեկություններ տրամադրել չկարողացավ: Նույնը կարելի է ասել ամերիկահայկական կազմակերպությունների մասին: Առանձին ադրբեջանահայեր 10-100 հազար են նշում: Չմոռանանք, որ մոտ 400 հազար հայեր էին ապրում 1989-ին Ադրբեջանում (որոնցից 150 հազարըՙ Լեռնային Ղարաբաղում), եւ շատերը նրանցից Հայաստան եւ Ռուսաստան գաղթեցին:

Ըստ Գուլիելմոյի, տարբեր ձեւերով են նրանք մուտք գործել Մ. Նահանգներ: Քաղաքականությամբ զբաղվողները զբոսաշրջության վիզաներով են հասել եւ Ամերիկայում քաղաքական ապաստան են հայցել: Մեծամասնությունը, սակայն, որպես փախստական ճանաչվել է նախքան Մ. Նահանգներ ժամանելը: Մ. Նահանգների կառավարությունը համագործակցել է ոչ շահութաբեր մի շարք կազմակերպությունների հետ (մեծ մասամբ կրոնական, ինչպիսիք են, օրինակ, կաթոլիկական, լութերական եւ եկեղեցական համաշխարհային ծառայությունը), որոնք էլ որոշել ենՙ ում թույլատրեն եւ որտեղ տեղավորեն:

Ըստ իննսունականներին տեղավորման գործերով զբաղվող Աննա Բաղդասարյանի , որն այժմ աշխատում է «Փախստականների եւ ներգաղթի միջդավանանքային ծառայությունում», Լոս Անջելեսում եկեղեցական համաշխարհային ծառայությունում գործընթացը հետեւյալ ձեւով էր կազմակերպված. նրանք տարեկան 800-900 հոգի էին բերում Մ. Նահանգներ Աֆրիկայից, Իրանից եւ Ադրբեջանից: «Հայերի մեջ կային հոգեգալստականներ եւ առաքելական եկեղեցուն (հայկական) պատկանողներ: Ազգականները պետք է օդանավակայանում դիմավորեին նրանց, բնակարան գտնեին նրանց համար, իսկ մենք պարտավոր էինք զբաղվել մնացյալ հարցերովՙ կահույք տրամադրել, առողջապահական հետազոտություններ անցկացնել, սոցիալական ապահովության քարտեր տրամադրել եւ աշխատանքի տեղավորել: Եթե աշխատանք չէին գտնում, միայնակները «բարեկեցության» նպաստ էին ստանում ինը ամիս շարունակ, իսկ ընտանիք ունեցողներըՙ մի քանի տարի: Հետո ամեն ամիս այցելում էինք տեսնելու, թե ուրիշ ինչ կարիքներ ունեն»:

Իսկ քաղաքացի դառնալուց հետո բոլորն իրենց կյանքով էին ապրում: Հայկական եկեղեցական թեմերի սոցիալական ծառայությունների բաժինները գլխավոր մարմիններն էին, որոնք օժանդակում էին նորեկներին սնունդ եւ հագուստեղեն մատակարարելով նրանց, մինչ նյութական օգնություն ստանում էին հիմնականում իրենց ազգականներից: Ամերիկահայերից շատերն այդ ժամանակ այն կարծիքին էին, որ նրանք ավելի ճիշտ կվարվեին, եթե Հայաստան տեղափոխվեին, բայց քանի որ այնտեղ ոչ լույս կար, ոչ ջեռուցում այդ տարիներին, ըմբռնումով էին մոտենում բռնարարքներ տեսած այդ մարդկանց:

Գուլիելմոյի փոխանցմամբ, երբեմն «նրանք, հատկապես խառն ամուսնությունների (հրեաների կամ ռուսների հետ) պարագաներում, հիմար կացության առաջ էին կանգնում, քանի որ մինչեւ 1989 թիվը կրոնական պատկանելություն չունեին, իսկ այստեղ դա անհրաժեշտություն էր, կարեւոր ազդակ: Հրեական նախնիներ ունեցողների կամ կոտորածներից անմիջական վիրավորվածների համար ավելի հեշտ էր ապաստան ստանալը: Հայաստանյայց եկեղեցական թեմը փաստաբանների մի խումբ էր հավաքագրել, որն օգնում էր ներգաղթողներին: Օգնում էին նաեւ հրեական եւ մարդու իրավունքների կազմակերպություններից առանձին փաստաբաններ: Սակայն կային այնպիսիք, որոնք ոչ մի փաստաթուղթ չունեին: Նրանք մնացին «անօրինականների» շարքերում կամ էլ ամուսնացան ամերիկյան քաղաքացիություն ունեցող անձանց հետ եւ օրինականացրին իրենց Ամերիկայում գտնվելը»:

Ներգաղթողներն իրենք էլ փորձեցին կազմակերպվել միմյանց օգնելու նպատակով: Գուլիելմոյի եւ տեղի հայկական եկեղեցու հոգեւորականների ջանքերով Ռոուդ Այլենդում, օրինակ, նրանք ստեղծեցին «փախստականների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ասոցիացիան», որի հիմնադիրներից Կարեն Բաղդասարյանն այսպես է բացատրում նրա գործունեությունը. «Հիմնական նպատակը Կոնգրեսում ոչ շահութաբեր մի կազմակերպության ներկայացուցիչը ունենալն էր, որ հանդես կգար մեր անունից եւ կպաշտպաներ մեր շահերը: Ամեն տարի որոշակի խմբեր քաղաքացիություն ստանալու առաջնահերթություն են ստանում, եւ անհրաժեշտ էր բացատրել, թե ո՞ր ազգություններն են ո՞ր երկրում վտանգված»:

Կոլորադոյում ռուս-հրեաների անունից քարոզարշավ տանող մի կազմակերպություն ցանկություն հայտնել էր օգնել հայ փախստականներին 30 հազար դոլարի դիմաց: Բայց ադրբեջանահայերը չէին կարողացել այդքան գումար հավաքել, որովհետեւ ամերիկահայերը չէին մասնակցել դրանՙ պատճառաբանելով, թե նրանք պետք է Հայաստան մեկնեին, ոչ թե ԱՄՆ:

Ադրբեջանահայերին փախստականի առաջնահերթություն տվող կոնգրեսական ծրագիրը դադարեց 1990-ականների կեսերին, եւ չնայած ստեղծված կազմակերպությունը դեռ գոյություն ունի, գործում է միայն Ռոուդ Այլենդում եւ լավագույն դեպքում օգնում կարիքավոր ընտանիքների հոգսերը թեթեւացնելու:

Բրուքլինի եւ Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն տարածքներ

Ադրբեջանահայերի խոշորագույն համայքներից մեկն այստեղ է տեղավորված: Մանհեթենի Սբ Վարդան հայկական եկեղեցու ավագ քահանա հայր Մարտիրոս Չեւյանի գնահատմամբ, Նյու Յորք քաղաքում եւ Նյու Ջերսիում ադրբեջանահայերի թիվը մի քանի հազարի է հասնում: Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ առաքելության ծխական խորհրդի նախագահ դոկտ. Սվետլանա Ամիրխանյանի համոզմամբՙ հնարավոր չէ ճշգրտել իրական թիվը: Ծուխի փոստային ցուցակում գրանցված են մոտ 400 ընտանիքներ, բայց հստակ չէ, թե նրանցում քանիսն են ադրբեջանահայեր: «Մեծամասնությունը սկզբնական շրջանում Բրուքլինում էր, հետո մի մասը տեղափոխվեց Մանհեթեն, Բրոնքս, Քուինզ եւ Նյու Ջերսի»: Ըստ այդ նույն խորհրդի գանձապահՙ Անժելա Ղազարյանի ՙ նրանց թիվը մոտ 5 հազար է:

Բրուքլինի առաքելության ծխական խորհրդի փոխնախագահ եւ դպրոցի տնօրենուհի Մարիա Բաղդասարովայի փոխանցմամբ, փախստականների առաջին հոսքը նախ Իրան, Սիրիա, Լիբանան, Հունաստան եւ նույնիսկ Արգենտինա տեղափոխվելուց հետո է Մ. Նահանգներ եկել իրենց ազգականների կամ ծանոթների օգնության շնորհիվ: Երկրորդՙ առավել մեծ հոսքը 1993-94 թվերին է եկել, իսկ ամենամեծ խումբըՙ 1995-ի գարնանըՙ արդեն կառավարական մակարդակով:

Փախստականները հիմնականում Բաքվից, Սումգայիթից եւ Կիրովաբադից էին: Սկզբնական շրջանում լութերական եւ այլ քրիստոնեական եկեղեցիներ օգնեցին նրանց, բայց երբ նրանց թիվը մեծացավ, դժվար էր հասնել բոլորին: «Նրանք գրեթե ոչնչից պետք է սկսեին: Ես ինքս ընդամենը 100 դոլար ունեի գրպանում, երբ եկա», պատմում է Բաղդասարովան:

Հայր Չեւյանը հավաստում է, որ փախստականները առաջին հերթին եկեղեցական թեմի հետ են կապ հաստատել, քանի որ թեմը ավելի հանդուրժողական է գտնվել իրենց հայերեն չխոսելու հանդեպ: Այդ ժամանակ Բրուքլինում հայկական եկեղեցի չի եղել: Միայն 2000 թվին, երբ Անանիա արքեպիսկոպոս Արաբաջյանն է Մ. Նահանգներ տեղափոխվել, իր ուժերն ու եռանդը նվիրել է նրանց ծառայելուն եւ սկսել Բրուքլինում ամիսը մեկ սուրբ պատարագ մատուցել վարձով տրված օտար մի եկեղեցում: Այնուհետեւ սկսել է գործել նաեւ շաբաթօրյա դպրոցը: Արաբաջյանը նաեւ այցելել է այլ վայրեր, այդ թվումՙ Հարթֆորդ (Կոնեկտիկուտ), Ֆիլադելֆիա, Նեշվիլ (Թենեսի), Փրովիդենս (Ռոուդ Այլենդ), Շարլոտ (Հյուսիսային Կարոլինա), Գրինֆիլդ եւ Լենսինգ (Միչիգան), Էրի (Փենսիլվանիա), Կոլոմբոս (Օհայո), Սիրակուս (Նյու Յորք), Ռիչմոնդ (Վիրջինիա), Քանզաս (Միսուրի) եւ Ջեկսոնվիլ (Ֆլորիդա) հետաքրքրվելու համար փախստականների հարցերով: Ռուսալեզու հայերին գրավելու եւ եկեղեցուն կապելու նպատակով նա նույնիսկ սկսել է հրատարակել «Վերա, նադեժդա, լյուբով» (Հավատ, հույս, սեր) խորագրով մի պարբերական, որի մի քանի էջերը արեւելահայերեն են եղել, մյուսներըՙ ռուսերեն: Պարբերականի դադարումից հետո նա ռուսերենի է թարգմանել հայոց եկեղեցվո պարբերականը եւ զանազան աղոթագրքույկներ: Նրաՙ ռուսերենի թարգմանած սուրբ պատարագը լույս է տեսել 2002-ին:

Ներկայումս ժամանակ առ ժամանակ Բրուքլին է այցելում հայր Չեւյանը: 1995-ին հիմնված հայկական դպրոցը մնում է գլխավոր օջախըՙ մայրենիի ծանոթության: 2001-ին մի քանի աշակերտ ունեցող դպրոցը այսօր 40-50 աշակերտ ունի: Սովորեցնում են հայերեն լեզու, պատմություն, կրոն, երգ ու պար: Ծնողների համար գործում են անգլերենի դասընթացներ: Դպրոցը գործում է կիրակի օրերը ժամը 12-ից մինչեւ 18-ը: Ունի 5 դասատու: Աշակերտները 2,5-14 տարեկան են: Դպրոցում հիմնականում հնչում է արեւելահայերենը: Բյուջեն գոյանում է զանազան միջոցառումների եւ նվիրատվությունների շնորհիվ: Ուսուցչական կազմը ընտանիքներին օգնում է նաեւ այլ հարցերումՙ կենցաղային, սոցիալական, ապահովագրական: Ադրբեջանահայերը մասնակցում են ռուսական եւ երբեմն էլ հրեական միջոցառումներին. բայց Նյու Յորքի ռուսալեզու աշխարհում նրանք Բրուքլինում ապրող ադրբեջանցիների ուժեղ ագրեսիվ քարոզչությանն են հանդիպում: Վերջիններս ռուսական հեռուստածրագրերով նյութեր են հեռարձակում, որտեղ «հայերին են ներկայացնում որպես ագրեսորների»: «Մենք այնքան էլ չենք կարողանում հակադարձել նրանց, քանի որ հեռուստաեթերը գնելը թանկ հաճույք է, մենք միջոցներ չունենք», բացատրում է Ամիրխանյանը եւ ավելացնում. «Բացի այն, որ նյութապես իրենքՙ փախստականներն էլ ապահովված չեն, նաեւ այն խորհրդային ժամանակների մտայնությունն է նրանց մեջ, որ պետությունը պետք է հոգա ամեն ինչ: Նրանք չեն հասկանում, որ այստեղ ամեն ինչ տարբեր է: Հետո տեսնում են նաեւ, որ հրեաները նման ծառայություններ ձրի են ստանում իրենց կենտրոններից, եւ ակնկալում են նույնըՙ մեր հայկական կազմակերպություններից կամ եկեղեցուց: Իհարկե, հիմնական մշակութային կենտրոն կամ թեկուզ փոքր մատուռ ունենալը մեծապես կբարելավեր նրանց վիճակը»:

Հարթֆորդ, Կոնեկտիկուտ

ԱՄՆ-ի Արեւելյան ափում գտնվող Հարթֆորդում ադրբեջանահայերը հաստատվեցին հիմնականում 1990-ից 1995 թվերինՙ եկեղեցական համաշխարհային ծառայության եւ կաթոլիկական եկեղեցիների աջակցությամբ: Սկզբնական 30-40 ընտանիքներին հետագայում միացան ուրիշները: Ներկայումս մոտ 100 ընտանիքներ են ապրում, ըստ թեմի հասարակական հարաբերությունների համակարգող Կարինե Աբալյանի , Հարթֆորդում եւ մոտակա Նյու Բրիտեյն շրջանում: Տեղացիները լավ են ընդունել նորեկներին, որոնց մեծ մասը քաղաքական ապաստան հայցողներ են եղել: Շուտ են մերվել նաեւ տեղի հայ համայնքի հետ, սկսել են եկեղեցի հաճախել, միջոցառումների մասնակցել եւ վերակենդանացնել համայնքը:

«Նրանք հասարակ մարդիկ էին: Գուցե շատ բան չգիտեին սուրբ երրորդության մասին, բայց գիտակցում էին որ Աստված գոյություն ունի: Ես նրանց հերոսներ կանվանեի, որովհետեւ կարողացել էին պահպանել իրենց հայկականությունը եւ հավատը մահմեդականների շրջապատում եւ փոխանցել այդ բոլորը իրենց զավակներին», նշում է հայր Թադեւոս Աբդալյանը ՙ Հայաստանյայց թեմի առաքելական ծխերի բաժնի տնօրենը:

Կարինե Աբալյանը Բաքվից Հայաստան է տեղափոխվել 1988-ին, իսկ Մ. Նահանգներ գաղթել 1992-ին, կաթոլիկական եկեղեցու աջակցությամբ: Կաթոլիկները նաեւ նրան են աշխատանքով ապահովել: Նրա հավաստիացումներովՙ Հարթֆորդի Սբ Գեւորգ եկեղեցին համայնքը միավորող ամենամեծ կռվանն է: Օգնել է նորեկներին ոտքի կանգնելու, կատարել հագուստի հանգանակություններ եւ ոչ պաշտոնական ռուսերեն դասընթացներ կազմակերպել առաջին տարիներին, երեխաներին ընդգրկել արտասանության, երգի, պարի եւ թատերական խմբակներում: «Այդ պատճառով էլ մեծ մասը մնաց այդ տարածաշրջանում, չնայած ոմանք հետագայում տներ գնելով քաշվեցին արվարձանները», բացատրում է նաՙ ավելացնելով, որ չնայած որոշ երեխաներ նաեւ հայերեն լեզվի դասերի հետեւեցին, բայց «դժվար էր նրանց համար տիրապետել մայրենիին շաբաթական մեկանգամյա հանդիպումների միջոցով»:

Կենտուկի եւ Թենեսի

Մ. Նահանգներ 1994-ի օգոստոսին ժամանած Լիանա Ղազարյանը նշում է, որ մոտ 200 հայեր էին ապրում Բոուլինգ Գրինում (Կենտուկի), որն ունի 68 հազար բնակչություն, սակայն այժմ 150-ն են մնացել, որովհետեւ երիտասարդների համար այստեղ անելու շատ բան չկա:

«Սկզբնական շրջանում լավ էր: Մեծ քաղաքների խառնաշփոթությունը չկար եւ փախստականների տեղավորման ծրագրում ներգրավված մարդիկ օգնում էին մեզ: Ես ինձ երբեք մեկուսացված չեմ զգացել, եթե Աստծո օգնությամբ ողջ ես մնացել, ապա շնորհակալ պետք է լինես դրա համար: Ժեստերի եւ նշանների լեզվով էինք հաղորդակցվում, բայց մարդիկ հայաստանցիների նման են, հարեւանների հանդիպումներ, ընտանեկան այցելություններ եւ այլն», պատմում է նա:

Մեծ մասն աշխատանքի տեղավորվել էր, չնայած ոչ իր մասնագիտության համապատասխան: Փախստականների մեջ ինժեներներ, բժիշկներ եւ ուսուցիչներ կային, որոնք պետք է կահույքի կամ քիմիական գործարաններում աշխատեին: «Կամ էլ շինարարության մեջ, ինչպես ամուսինս, ով ինժեներ լինելով, ամեն ինչ ծայրից սկսեցՙ աշխատելով ամառները մինչեւ 38 աստիճան տաքության պայմաններում», շարունակում է Ղազարյանը, որը ստիպված է եղել երեխաների խնամակալությամբ զբաղվել ծայրը ծայրին հասցնելու համար: Հետագայում ամուսինը կարողացել է իր անձնական գործը բացել:

Բոուլինգ Գրինն ընդամենը 45 րոպե է հեռու Նեշվիլից (Տենեսի)ՙ տարածաշրջանի մեծ քաղաքից, որի սահմաններից մի փոքր դուրս է Ֆրենքլինը, որտեղ հայերն ունեն եկեղեցական ծուխ: Նեշվիլի տարածքում ապրում են մոտ 500-600 հայեր, որոնց թվումՙ առնվազն 40 ընտանիքներ Ադրբեջանից: Ղազարյանի փոխանցմամբՙ ընտանիքները մի ձեռքի հինգ մատների նման են, իրար օգնում են, միասին հավաքվում, տարեդարձ կամ այլ առիթներ նշում»:

Հայերը Բաքվում այնքան էլ կրոնասեր չէին: «Ես նույնիսկ չգիտեի, որ հայերն առաջինն են ընդունել քրիստոնեությունը», խոստովանում է Ղազարյանը, «շատ բան ես երեխաներիցս սովորեցի»: Երեխաները մեծ մասամբ օնլայն կիրակնօրյա «դպրոցում» են սովորում, որը չնայած անգլերենով է հիմնականում, բայց որոշ հայերեն բառեր ու նախադասություններ նրանց ուսուցանվում են: Կրոնական «դաստիարակությունը» հատկապես մեծահասակների համար է հուզական, քանի որ հին հիշողություններ է արթնացնում: Հայր Աբդալյանը պատմում է, որ մի անգամ, երբ մի մեծահասակ կնոջ տանը խունկ է վառել տնօրհնեքի ժամանակ, կինը հուզմունքից լաց է եղելՙ ասելով. «Այս հոտը վաղուց չէի ըմբոշխնել, շատ վաղուց, այն օրից, երբ տատս ինձ եկեղեցի տարավ Ղարաբաղում, երբ փոքր երեխա էի»:

Անցյալի հետեւանքները

Մայքլ Գուլիելմոն պատմում է, որ ներգաղթածների մեծ մասը հոգեկան տրավմա էր ապրում: «Նրանց մենք մասնագետների մոտ ուղեկցեցինք Բելավիու քաղաքում»: Բարեբախտաբար, նրանք շուտ վերագտան իրենց եւ աշխատելու ցանկություն հայտնեցին»:

Նույնը հաստատեց նաեւ Աննա Բաղդասարյանը Լոս Անջելեսից: «Նրանք շատ ուժեղ էին: Ավելի ուժեղ կամքի տեր, քան Իրաքից եկածները», ասաց նա: Այդուհանդերձ, Մարինա Բաղդասարովան զգում է, որ «նույնիսկ 20 տարի անց անցյալի տրամվայի ազդեցությունը դեռ առկա է եւ երբեք չի մոռացվելու: Ես երեխաներիս շատ բան չեմ պատմել, բայց զգում եմ նրանց վերաբերմունքը այն ամենի նկատմամբ, ինչը թուրքերին կամ ադրբեջանցիներին է վերաբերում: Դա մեր արյան մեջ ներթափանցել է, եւ երեւի մի քանի սերունդ է անցնելու, որ ցավը մի փոքր մեղմանա»:

Լիանա Ղազարյանն էլ հիշում է, թե ինչպես վիժեց ստրեսի հետեւանքով: «Ընդամենը 22 տարեկան էի եւ տեսնում էի, թե ինչպես են մարդկանց այրումՙ իմանալով, որ հայ է: Հայրս գալիս էր տուն եւ ասում, որ փողոցում ազերիները գոռում են. «Սպանեք հայերին: Սա մեր հողն է»: Բախտավոր եմ, որ շատ բան չտեսա»: Նրա երեխաները գիտեն դեպքերի մասին, եւ դուստրը ցանկանում է փաստաբան դառնալ, որպեսզի օգնի հայերին հուզող հարցերում:

Իսկ Անանիա արքեպիսկոպոս Արաբաջյանն իր հերթին պատմում է. «Նրանք անարդարություն տեսած մարդիկ են, որոնք ցավ են զգացել, վախ ապրել եւ կորուստներ տվել: Ես ինքս մինչեւ օրս մղձավանջներ եմ ունենում: Երբ կոտորածի հաջորդ օրը Սումգայիթ գնացի, քաղաքը զինվորականներով շրջափակված էր ու ավերված: Սարսափելի տեսարան էր: Այնտեղ ապրող հայերի համար, ինչ խոսք, փորձությունն առավել ծանր պետք է եղած լիներ: Հիշում եմՙ մի աղջիկ եկավ ինձ մոտՙ եկեղեցի մի օր եւ պատմեց, թե նրան ստիպել էին կոտրած ապակիների վրա քայլել եւ հետո էլ պարել: Նման դեպքերը չեն մոռացվի»:

Այս բոլորով հանդերձՙ նրանք կամքի ուժ եւ հավատ ներշնչելով միմյանց, փորձում են շարունակել ապրել եւ կազմակերպվել նոր աշխարհում: Հաճախ են հավաքվում, նշում հիշարժան տարեթվեր եւ աղոթումՙ անմեղ զոհերի հիշատակը հավերժացնելու համար: Հավաքներին 200-300 հոգի է ներկա գտնվում: «Ամեն տարի նշում ենք Սումգայիթի օրը Սբ Վարդան եկեղեցում եւ մաղթում, որ նման բան էլ երբեք չկրկնվի», նշում է Բաղդասարովը, ավելացնելով, որ եկեղեցու հարավարեւմտյան մասում 2000 թվականին կանգնեցվել է կոտորածների զոհերին նվիրված մի խաչքար:

Իրադրությունն այսօր

Ադբեջանահայերը փող չունեին իրենց գրպաններում, երբ Մ. Նահանգներ հասան, բայց նրանք մեկ առավելություն ունեինՙ Հայաստանից ներգաղթածների հետ համեմատած մեծացել էին առավել կոսմոպոլիտ շրջապատում, ինչպես Ռուսաստանից եկածները: Նրանք այժմ էլ շարունակում են պահպանել իրենց բարձր մշակութային ժառանգությունըՙ ապրելով ռուսախոս համայնքներում (հատկապես Բրուքլինում) եւ մեծ կարեւորություն տալով մաթեմատիկային, երաժշտությանը եւ շախմատին:

Ամիրխանյանի փոխանցմամբՙ սկզբում գրեթե բոլորն էին կառավարությունից օգնություն ստանում: Հիմաՙ միայն ծերերն ու հիվանդները: Երիտասարդներն աշխատում են: Բարձրագույն կրթություն ունեցողներն այստեղ վերահաստատեցին իրենց դիպլոմների իսկությունը եւ աշխատեցին իրենց մասնագիտությամբ կամ էլ սովորեցին նոր մասնագիտություններ: Դոկտորական պաշտպանած շատ մարդիկ նույնիսկ շինարարությունում կամ ավտոտեխսպասարկման կայաններում աշխատեցինՙ պահելու համար իրենց ընտանիքներին: «Այժմ նրանց զավակները հեղինակավոր ամերիկյան համալսարաններում են սովորում»:

  Կարեն Բաղդասարյանն ավելացնում է. «Տարիքը մեծ նշանակություն ունեցավ: Երիտասարդները հեշտորեն եւ շատ շուտ հարմարվեցին, մեծահասակներըՙ դժվարությամբ: Նրանցից ոմանք մինչեւ օրս չեն հարմարվել: Ծանոթներիցս մի քանիսն աշխատում են Մայքրոսոֆթում, բարձր դիրքեր են զբաղեցնում: Ուրիշները բիզնեսի կամ սպորտի ոլորտներում են առաջ գնացել: Բայց կան, որ դեռ չեն կարողանում մշտական աշխատանք գտնել: Ռոուդ Այլենդում, կարելի է ասել, 80 տոկոսը իր տեղը գտել է, 20 տոկոսըՙ ոչ»: Կարենի նմանները երկու անգամ են ստիպված եղել «ծայրից սկսել» ամեն ինչ: «Մեր հարսանիքը 1988-ի սեպտեմբերի 18-ին վերջինն էր, որ տեղի ունեցավ Բաքվի հայկական եկեղեցում: Ես 25 տարեկան էի, կինսՙ 23: Դրանից հետո մենք Ռուսաստան տեղափոխվեցինք եւ սկսեցինք բիզնեսով զբաղվել: Խորհրդային Միության փլուզման օրերն էին, ոչ ոք չգիտեր, թե ինչ է լինելու: Հետո Ամերիկա մուտք գործելու հավանությունն ստացանք եւ ամեն ինչ դարձյալ զրոյից սկսեցինք այստեղՙ առանց լեզուն իմանալու եւ աշխատանք ունենալու», ասաց Կարենը:

Աբալյանի տվյալներովՙ Կոնեկտիկուտում տեղավորված ադրբեջանահայերը բարվոք վիճակում են հիմա: «20 տարի անց 99 տոկոսն արդեն տներ են գնել եւ ապրում են արվարձանային ամերիկացիների նման», ասում է նա, նշելով, որ այդ ժամանակվա իրավիճակն Ամերիկայում նպաստեց շուտ հարմարվելուն: «Հիմա երեւի ավելի դժվար կլիներ: Այդ ժամանակ Խորհրդային Միության ճակատագրի վերաբերյալ հետաքրքրությունն ավելի մեծ էր, մարդիկ նորեկների հանդեպ ուիշ վերաբերմունք ունեին, ավելի պատրաստակամ էին օգնելու, հասնելու նրանց կարիքներին: Տնտեսական վիճակն էլ շատ ավելի բարվոք էր»:

Չեւյանի կարծիքով էլ ադրբեջանահայերը, որպես խմբավորում, իրենց լավ դրսեւորեցին: «Ոմանքՙ նույնիսկ շատ լավ: Երիտասարդները բարձրագույն կրթություն են ստանում, ավելի փոքրերը մերվել են հասարակությանը, լավ են սովորում դպրոցներում: Մեծերից ոմանք բիզնեսի ոլորտում են, մի մասը դարձել է ատամնաբույժ: Բայց կան նաեւ սեւագործ բանվորներ եւ ուրիշներ, որոնք դեռ նպաստ են ստանում: Բայց ներգաղթողների մեծ մասն առավել սերտորեն է կապված եկեղեցու հետ»: Աբդալյանը համաձայնում է եւ ավելացնում. «Մեծամասնությունը կոպեկ չուներ, որ ժամանեց ԱՄՆ, իսկ հիմա տուն ունի եւ աշխատանք: Ով հաջողության չի հասել, լեզվի չիմացության պատճառով է կամ էլ տարիքի»:

Ադրբեջանահայերը, ըստ Արաբաջյանի, դեռ 1981-ից առավել սերտ կապեր էին հաստատել Հայկական եկեղեցու հետ եւ առավել մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերել ազգային ինքնության ու պատմության հանդեպ: Դա մասամբ Խորհրդային Միությունում կատարված վերափոխումների արդյունքն էր, որն էլ հետագայումՙ Մ. Նահանգներում հեշտացրեց նրանց այդ գործընթացը: Նրանց առնվազն 10 տոկոսն այնտեղ ակտիվ մասնակցում է ինչպես եկեղեցական արարողություններին, այնպես էլ ապրիլի 24-ի, կանանց միջազգային օրվա եւ այլ միջոցառումներին: Կնունքներն ու ամուսնություններն անցկացվում են եկեղեցում, բայց «պետք է խոստովանել, որ օտարների հետ ամուսնությունների դեպքերը բավական մեծ թիվ են կազմում», Հարթֆորդում եւ շրրջակայքում, Աբալյանի տվյալներով, 70 տոկոսը մասնակցում է եկեղեցական միջոցառումներին եւ միությունների կազմակերպած զբոսարշավներին: Իսկ Կոնեկտիկուտում մեծամասնությունն ամուսնացել է հայերի, բայց ոչ անպայման բաքվեցի հայերի հետ:

Որոշ տարբերություն ադրբեջանահայերի եւ այլ հայկական խմբավորումների միջեւ, այնուամենայնիվ, դեռեւս զգացվում է եւ ոչ միայն առօրյա կենցաղում, այլեւ խոհանոցումՙ կերակրատեսակների ոլորտում: Խորհրդային շրջանի ներգործությունները դեռեւս շարունակվում են: «Ճիշտ է, դեկտեմբերի 25-ը եւ հունվարի 6-ը նշում ենք, բայց նշում ենք նաեւ առաջվա նման դեկտեմբերի 31-ըՙ որպես Նոր տարվա նախօրյակ, որն այստեղ այնքան էլ կարեւոր ու հիշարժան օր չէ, կամ էլ մարտի 8-ի տոնակատարությունը...», պատմում են մի խումբ ադրբեջանահայեր:

Ռոուդ Այլենդից Կարեն Բաղդասարյանի կարծիքով, մեծ շրջաններում (Լոս Անջելես, Ֆիլադելֆիա, Նյու Յորք) նրանք նույն ձեւով (ինչպես Ադրբեջանում) փորձում են ապրել, բայց դա նրանց այնքան էլ չի հաջողվում: Զբոսարշավներ, «փարթիներ» կազմակերպելը դառնում է «արհեստական նմանակում»: Նման միջոցառումներն ավելի լավ են ստացվում Բրուքլինի պես վայրերում:

Դեռեւս մեծ ջանքեր չեն գործադրվում ադրբեջանահայերին, որպես առանձին համայնքի, կազմակերպելու ուղղությամբ, ինչպես օրինակՙ դա արվում է իրանահայերի կամ թուրքահայերի շրջանում: Բայց նորագույն տեխնիկայի (ինտերնետ, բջջային հեռախոս եւ այլն) ընձեռած հնարավորությունները միմյանց հետ կապի մեջ մնալուն նպաստում են: Որոշ մարդիկ օգտվում են ռուսալեզու www.odnoklassniki.ru կայքից: Գործում է նաեւ հատուկ Facebook-ը (http:// www.facebook.com/group.php?gid=221-2597476) «Բաքվի հայերը» խորագրով, որը, օգոստոսի տվյալներով, ուներ 117 անդամ:

Ամիրխանյանը լավատես է: «Նոր սերունդը, վստահ եմ, գնահատելու է մեր ջանքերը: Նրանցից շատերն արդեն փոխում են իրենց ազգանունը եւ «յան» ավելացնում: Նրանք ավելի հայրենասեր են եւ օտարներին պարտադրում են իրենց ինքնությունը: Իրենց ծնողների հետ համեմատած նրանք ավելի լավ են խոսում հայերեն: Ղազարյանը հաստատում է այս միտքը: Նա իր երեխաների օրինակն է բերում: «Նրանք այստեղ են ծնվել եւ ազատ խոսում են անգլերեն: Դպրոցում, երբ ուսուցիչը հարցրել է, թե ով որ ազգության է պատկանում. «ամերիկացի», մեքսիկացի» եւ այլոց շարքերում դուստրս ասել է. «Ես հայ եմ»: Ուսուցիչն արձագանքել է, թե «Ամերիկայում ես ծնվել, ինչպե՞ս կարող ես հայ լինել»: Դուստրս պատասխանել է. «Հայրս ու մայրս հայեր են, ուրեմն ես էլ եմ հայ: Չեմ կարող ամերիկացի լինել»: Ուսուցիչը զիջել էՙ ասելով. «Ուրեմն ամերիկահայ ես»:

Արաբաջյանի կարծիքովՙ ադրբեջանահայերն ի վերջո կձուլվեն մնացած ամերիկահայերի հետ: «Դա լավագույն դեպքում: Իսկ ոմանք ընդհանրապես կձուլվեն եւ կդառնան ամերիկացիներ: Փոքրերը մեծացել են, ամուսնացել եւ այժմ զավակներ ունեն: Հավանաբար մեկ սերունդ եւս կհիշի ու կնշի, թե ինքը որտեղից է, բայց դրանից հետո դժվար է ասել, թե ինչ կվերապահի մեզ ապագան», եզրակացնում է նա:

Պատրաստեց ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ


© AZG Daily & MV, 2009, 2011, 2012, 2013 ver. 1.4